Home›Skanda Purana›Nagara Khanda›Tirtha Mahatmya›Adhyaya 33›Shloka 21
←Previous Verse
Next Verse→

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 21

Devanagari script

मासर्तुभुवनानां च तथा भावी विपर्ययः । अग्निष्टोमादिकाः सर्वाः क्रिया यास्यंति संक्षयम् । नष्टयज्ञोत्सवे लोके देवानां स्यान्महाव्यथा

Transliteration

māsartubhuvanānāṃ ca tathā bhāvī viparyayaḥ | agniṣṭomādikāḥ sarvāḥ kriyā yāsyaṃti saṃkṣayam | naṣṭayajñotsave loke devānāṃ syānmahāvyathā

Translation

「月々も季節も諸世界も乱れ逆転する。アグニシュトーマに始まる一切の祭式は衰え失われる。世にヤジュニャの祭礼が絶えれば、神々は大いなる苦悩に沈むであろう。」

Word by Word
मासर्तुभुवनानाम्of months, seasons, and worlds
मासर्तुभुवनानाम्:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootमास (प्रातिपदिक) + ऋतु (प्रातिपदिक) + भुवन (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्वसमास (मासाश्च ऋतवश्च भुवनानि च); नपुंसकलिङ्ग (समाहार), षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन
चand
च:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
तथाlikewise
तथा:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकार/समुच्चयार्थ (thus/also)
भावीimpending, future
भावी:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootभू (धातु) → भाविन्/भावी (कृदन्त)
Formभविष्यदर्थक कृदन्त (णिनि/इन्-प्रत्यय); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (विपर्ययः)
विपर्ययःreversal, disorder
विपर्ययः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootविपर्यय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अग्निष्टोमादिकाःsuch as the Agniṣṭoma (rites)
अग्निष्टोमादिकाः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअग्निष्टोम (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास (अग्निष्टोमः आदिः येषाम्); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम् (क्रियाः)
सर्वाःall
सर्वाः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम् (क्रियाः)
क्रियाःritual acts
क्रियाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootक्रिया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
यास्यन्तिwill go, will come to
यास्यन्ति:
Kriya (Main action/क्रिया)
TypeVerb
Rootया (धातु) → यास्यन्ति
Formलृट् (भविष्यत्/Future); प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद
संक्षयम्destruction, decline
संक्षयम्:
Gati/Karma (Goal as object/गत्यर्थकर्म)
TypeNoun
Rootसंक्षय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
नष्टयज्ञोत्सवेin which the festival of sacrifices is lost
नष्टयज्ञोत्सवे:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootनष्ट (कृदन्त; नश् धातु) + यज्ञ (प्रातिपदिक) + उत्सव (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास (नष्टः यज्ञोत्सवः यस्मिन्); पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; विशेषणम् (लोके)
लोकेin the world
लोके:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
देवानाम्of the gods
देवानाम्:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
स्यात्would be
स्यात्:
Kriya (Main action/क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु) → स्यात्
Formविधिलिङ् (Optative); प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
महाव्यथाgreat distress
महाव्यथा:
Karta (Subject complement/कर्ता-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + व्यथा (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयसमास (महती व्यथा); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
Speaker

Vāsaranāyaka (Sūrya) (continuing deliberation)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Vindhya (as causal locus)

Type: peak

Visual Art Cues

Scene: A cosmic tableau: seasons personified stumble out of sequence; a ritual arena grows dim as sacred fires wane; devas appear anxious, hands empty of offerings, while the sky’s calendar wheel tilts.

Characters & Entities
S
Sūrya
A
Agniṣṭoma
D
Devas
K
Kāla (Time)
M
Months and seasons

FAQs

Cosmic order sustains dharma: time, seasons, and sacrifice are interconnected; when order breaks, spiritual life and divine harmony suffer.

No individual tīrtha is named; the verse emphasizes dharma upheld through yajña and the regulated solar course.

It references Vedic rites such as the Agniṣṭoma, highlighting that their proper performance depends on stable time and seasons.

←Previous Verse
Next Verse→