Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 30

Devanagari script

रत्नावत्युवाच । न च भूयस्त्वया वाच्यं वाक्यमेवंविधं क्वचित् । मदर्थे यदि मे प्राणास्त्वं वांछसि सुतैषिणी

Transliteration

ratnāvatyuvāca | na ca bhūyastvayā vācyaṃ vākyamevaṃvidhaṃ kvacit | madarthe yadi me prāṇāstvaṃ vāṃchasi sutaiṣiṇī

Translation

ラトナーヴァティーは言った。「二度とどこでもそのような言葉を口にしてはなりません。もし子孫を望み、私の命を惜しむのなら……」

Word by Word

• रत्नावती: Ratnāvatī
• रत्नावती: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रत्नावती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा एकवचन (Nom. sg.)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect); प्रथमपुरुष; एकवचन (3rd sg.); परस्मैपद

• न: not
• न: Pratishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध (negation particle)

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• भूयः: again, further
• भूयः: Kala/Avadhi (Adverbial/काल-सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: भूयस् (अव्ययभावे)
• Form: अव्यय; पुनरर्थक-अव्यय (adverb: “again/further”)

• त्वया: by you
• त्वया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; तृतीया एकवचन (Instr. sg.)

• वाच्यम्: to be spoken / should be said
• वाच्यम्: Kriya (Obligation predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: तव्यत्-प्रत्ययान्त (gerundive/obligatory); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (Nom./Acc. sg.)

• वाक्यम्: statement, words
• वाक्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (Nom./Acc. sg.)

• एवंविधम्: of this kind, like this
• एवंविधम्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एवम् (अव्यय) + विध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया एकवचन (Acc. sg.); समासः—अव्ययीभावः (एवम्-प्रकारम्)

• क्वचित्: ever, at any time
• क्वचित्: Desha/Kala (Adverbial/देश-काल)
• Type: Indeclinable
• Root: क्वचित् (अव्यय)
• Form: अव्यय; देश/कालवाचक (indefinite adverb: “ever/anywhere/at any time”)

• मदर्थे: for my sake
• मदर्थे: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: मद् (अस्मद्-प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी एकवचन (Loc. sg.) (अर्थे = “for the sake of”); समासः—तत्पुरुषः (मम अर्थः)

• यदि: if
• यदि: Nimitta (Condition/निमित्त)
• Type: Indeclinable
• Root: यदि (अव्यय)
• Form: अव्यय; शर्तार्थक (conditional particle)

• मे: my
• मे: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; षष्ठी एकवचन (Gen. sg.)

• प्राणाः: life-breaths, life
• प्राणाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन (Nom. pl.)

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; प्रथमा एकवचन (Nom. sg.)

• वाञ्छसि: you desire
• वाञ्छसि: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वाञ्छ् (धातु)
• Form: लट् (Present); मध्यमपुरुष; एकवचन (2nd sg.)

• सुतैषिणी: seeking a son/children
• सुतैषिणी: Karta (Vocative sense implied/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सुत + एषिणी (इष् धातु-णिनि/िणी-प्रत्ययान्त प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा एकवचन (Nom. sg.); समासः—तत्पुरुषः (सुतान् एषते इति)

Speaker

Ratnāvatī (explicit)

Visual Art Cues

Scene: Ratnāvatī speaks firmly, forbidding such talk; her posture is upright, eyes steady, hand raised in refusal, while the other speaker appears chastened—an intense moment of moral boundary-setting.

Characters & Entities

• Ratnāvatī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Personal dharma and vows are asserted even against familial pressure; speech is treated as morally consequential.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is named in this verse; it is part of the broader Tīrthamāhātmya chapter narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is prescribed; the verse frames an ethical demand tied to life, desire for offspring, and restraint of speech.