Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 46

Devanagari script

कूपमेकं समाश्रित्य गम्भीरं जलदोपमम् । एतस्मिन्नेव काले तु मया दृष्टः समीपगः । तोयाकारो मरु द्देशस्तश्चित्ते विचिन्तितम्

Transliteration

kūpamekaṃ samāśritya gambhīraṃ jaladopamam | etasminneva kāle tu mayā dṛṣṭaḥ samīpagaḥ | toyākāro maru ddeśastaścitte vicintitam

Translation

深くして水雲のごとき一つの井戸に寄り添っていると、その時まさに、近くに水のように見える砂漠の地を見て、心中に思い巡らした。

Word by Word

• कूपम्: a well
• कूपम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कूप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• एकम्: one
• एकम्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; संख्याविशेषण (agreeing with कूपम्)

• समाश्रित्य: having taken refuge in / having approached
• समाश्रित्य: Kriya-viseshana (Gerundial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्-आ-√श्रि (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive): 'having resorted to'

• गम्भीरम्: deep
• गम्भीरम्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गम्भीर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषण (of कूपम्)

• जलदोपमम्: cloud-like
• जलदोपमम्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जलद-उपम (प्रातिपदिक; जलद + उपम)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषण; समासः—तत्पुरुष (जलदस्य उपमम् = मेघसदृशम्)

• एतस्मिन्: in this
• एतस्मिन्: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; सर्वनाम (locative: 'in this')

• एव: indeed, just
• एव: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (particle of emphasis: 'indeed/just')

• काले: at the time
• काले: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• तु: but, indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोध/विशेष (particle: 'but/indeed')

• मया: by me
• मया: Kartr-karana (Agent-instrumental/कर्ता-करण)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन (instrumental: 'by me')

• दृष्टः: was seen
• दृष्टः: Karta (Predicate adjective of implicit 'he/it'/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दृष्ट (कृदन्त; √दृश् (धातु) + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; भूतकृदन्त (PPP: 'seen')

• समीपगः: nearby, having come near
• समीपगः: Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: समीप-ग (प्रातिपदिक; समीप + ग)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण; समासः—तत्पुरुष (समीपे गः = समीपगतः)

• तोयाकारः: a form/appearance of water
• तोयाकारः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तोय-आकार (प्रातिपदिक; तोय + आकार)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (तोयस्य आकारः)

• मरुद्देशः: a desert region
• मरुद्देशः: Karta (Apposition/कर्ता-समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मरु-द्देश (प्रातिपदिक; मरु + देश)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (मरौ देशः = मरुदेशः)

• तत्: that
• तत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम (referring to the situation)

• चित्ते: in (my) mind
• चित्ते: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चित्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• विचिन्तितम्: was reflected upon
• विचिन्तितम्: Karta (Predicate of 'tat'/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विचिन्तित (कृदन्त; वि + √चिन्त् (धातु) + क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; भूतकृदन्त (PPP: 'considered/thought over')

Speaker

Unspecified narrator within Nāgara-khaṇḍa Tīrthamāhātmya

Tirtha Mahatmya

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A deep stone-lined well shaded by a small structure; nearby shimmering heat creates a sheet-like mirage resembling water; the narrator gazes and reflects, hand to forehead, desert stretching beyond.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Apparent ‘water’ in the desert can be illusion; true refuge is found in real sources sustained by dharma and, ultimately, divine grace.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A kūpa (well) is central, but its proper tīrtha-name is not given in this isolated verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse describes approaching a well and recognizing the deceptive appearance of water nearby.