Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 30

Devanagari script

प्रोच्यमानो ऽपि बहुधा वसिष्ठो मुनिसत्तमः । पितामहेन मुनिभिर्नारदाद्यैरनेकधा । जगामाथ परित्यज्य तान्सर्वान्द्विजसत्तमान्

Transliteration

procyamāno 'pi bahudhā vasiṣṭho munisattamaḥ | pitāmahena munibhirnāradādyairanekadhā | jagāmātha parityajya tānsarvāndvijasattamān

Translation

ピターマハ（ブラフマー）や、ナーラダ（Nārada）ら多くの聖仙たちがさまざまに幾度も懇願したにもかかわらず、最上の聖仙ヴァシシュタ（Vasiṣṭha）は、二度生まれの最勝者たる彼らすべてを捨てて、ついに去って行った。

Word by Word

• प्रोच्यमानः: being repeatedly requested/spoken to
• प्रोच्यमानः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र-√वच् (धातु) + यमान (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकर्मणि कृदन्त (present passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘being addressed/urged’—वसिष्ठः इति विशेषणम्

• अपि: even though
• अपि: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अपवाद/समुच्चयार्थक (particle: even/also)

• बहुधा: many times/in many ways
• बहुधा: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: बहुधा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकार/आवृत्तिवाचक क्रियाविशेषण (adverb: in many ways/repeatedly)

• वसिष्ठः: Vasiṣṭha
• वसिष्ठः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वसिष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• मुनिसत्तमः: best of sages
• मुनिसत्तमः: Apposition (सम्बोधन/विशेष्य-विशेषणभाव)
• Type: Noun
• Root: मुनि-सत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (मुनीनां सत्तमः)

• पितामहेन: by the grandsire
• पितामहेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पितामह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• मुनिभिः: by sages
• मुनिभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• नारदाद्यैः: by Nārada and others
• नारदाद्यैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: नारद-आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (नारदस्य आदयः = नारदादयः)

• अनेकधा: in many ways
• अनेकधा: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अनेकधा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb: in many ways)

• जगाम: went
• जगाम: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √गम् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रमसूचक (particle: then)

• परित्यज्य: having abandoned
• परित्यज्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: परि-√त्यज् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त/ल्यबन्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive), ‘having abandoned’

• तान्: those
• तान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; सर्वनाम

• सर्वान्: all
• सर्वान्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; ‘all’—तान् इति विशेषणम्

• द्विजसत्तमान्: the best of the twice-born (brāhmaṇas)
• द्विजसत्तमान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: द्विज-सत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (द्विजानां सत्तमाः)

Speaker

Narrator

Visual Art Cues

Scene: Brahmā and Nārada with other sages plead with Vasiṣṭha; Vasiṣṭha turns away, staff in hand, beginning his solitary departure while the assembly remains behind in sorrow.

Characters & Entities

• Vasiṣṭha
• Brahmā (Pitāmaha)
• Nārada
• Sages (Munis)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Stubbornness and anger can fracture even exalted assemblies; harmony among the wise is itself a dhārmic ideal.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This verse functions as a narrative bridge to the Anarta–Hāṭakeśvara–Śaṅkhatīrtha locale described next.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it narrates persuasion and departure.