Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 13

Devanagari script

तां च संस्मरतस्तस्य प्रतिज्ञां पूर्वसंचिताम् । हृदयं दह्यते तस्य दिवानक्तं द्विजोत्तमाः

Transliteration

tāṃ ca saṃsmaratastasya pratijñāṃ pūrvasaṃcitām | hṛdayaṃ dahyate tasya divānaktaṃ dvijottamāḥ

Translation

そして彼が、以前に立てて固く胸に蓄えていたその誓いを思い起こすたび、彼の心は昼も夜も焼けつくようであった。おお、最勝の二度生まれの者たちよ。

Word by Word

• ताम्: that (vow)
• ताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम् (प्रतिज्ञाम् इत्यस्य निर्देशः)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक-अव्ययम् (conjunction)

• संस्मरतः: of (him) remembering
• संस्मरतः: Sambandha (Genitive absolute-like/सम्बन्ध)
• Type: Verb
• Root: सम्-स्मृ (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्तः (Present Participle, active); पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘of (him) remembering’

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्

• प्रतिज्ञाम्: vow, promise
• प्रतिज्ञाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रतिज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्

• पूर्वसंचिताम्: previously accumulated/formed earlier
• पूर्वसंचिताम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पूर्व + संचित (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘पूर्वा च सा संचिता’ (कर्मधारयः); संचित = सम्-चि (धातु) क्त-प्रत्ययान्त

• हृदयम्: heart
• हृदयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), एकवचनम्

• दह्यते: is burned, is tormented
• दह्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दह् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम्/कर्मणि प्रयोगः (passive sense)

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्

• दिवानक्तम्: day and night
• दिवानक्तम्: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: दिवा + नक्तम् (अव्यय/प्रातिपदिक)
• Form: कालवाचक-द्वन्द्वसमासः (copulative) ‘by day and by night’; अव्ययवत् क्रियाविशेषणम्

• द्विजोत्तमाः: O best of the twice-born
• द्विजोत्तमाः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), बहुवचनम्; संबोधनार्थे प्रयोगः (O best Brahmins)

Speaker

Narrator addressing listeners (dvijottamāḥ)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Saptaviṃśati-liṅga-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: dvija-uttamāḥ (vocative in verse)

Visual Art Cues

Scene: Caṇḍaśarmā sits wakeful, day and night indicated by sun and moon motifs; a subtle flame-like aura near the heart symbolizes burning resolve; distant silhouettes of liṅga shrines call him onward.

Characters & Entities

• Caṇḍaśarmā
• dvijottamāḥ (best of twice-born)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A true vow creates inner urgency; remembrance of dharma becomes a purifying ‘fire’ that drives one to completion.

Which specific holy site (Tīrtha) is glorified here?

The context remains Sarasvatī-tīra and its associated liṅga-darśana circuit, motivating the pilgrim’s practice.

What ritualistic prescription is mentioned?

No new rite; it emphasizes fidelity to a previously undertaken vrata.