Adhyaya 147

Verse 1

सूत उवाच । तथान्योऽपि च तत्रास्ति देवः पुत्रप्रदो नृणाम् । वटिकेश्वर नामा च सर्वपापहरो हरः

スータは言った。「さらにまた、そこには人々に男子を授ける別の神がいる。名をヴァーティケーシュヴァラという。あらゆる罪を除き去るハラ（シヴァ）である。」

Verse 2

यस्मिन्वटिकया पूर्वं तपस्तप्तं द्विजोत्तमाः । प्राप्ता पुत्रं शुके याते वनं व्यासात्कपिंजलम्

そのヴァーティカー（聖なる林苑）において、昔、最勝の二度生まれの者たちは苦行（タパス）を修して子を得た。さらにシュカが森へ入ったとき、カピンジャラもまたヴィヤーサのもとよりそこへ来た。

Verse 3

ऋषय ऊचुः । कस्यासौ वटिका तत्र कथं तप्तवती तपः । कस्माद्गृहं परित्यक्त्वा शुकोऽपि वनमाश्रितः

仙人たちは言った。「そこにあるヴァーティカーは誰のものか。彼女はいかにして苦行を修したのか。さらに、シュカはなぜ家を捨てて森に身を寄せたのか。」

Verse 4

कथं कपिजलं पुत्रं व्यासाल्लेभे शुचिस्मिता

清らかで柔らかな微笑みをたたえるその女性は、いかにしてヴィヤーサよりカピジャラという名の子を得たのか。

Verse 5

सूत उवाच । आसीद्व्यासस्य विप्रेंद्राः कलत्रार्थं मतिः क्वचित् । निष्कामस्य प्रशांतस्य सर्वज्ञस्य महात्मनः

スータは語った。「おお、バラモンの中の最勝者たちよ。ある時、ヴィヤーサに妻を迎えようという思いが起こった。しかも彼は欲を離れ、寂静にして全知、そして大いなる魂を備えた聖仙であった。」

Verse 6

ततः क्षयमनुप्राप्ते वंशे कुरुसमुद्भवे । विचित्रवीर्यमासाद्य पार्थिवं द्विजसत्तमाः

その後、二度生まれの中の最勝者たちよ、クルより出た王統が衰微に至ったとき、（ヴィヤーサは）王ヴィチトラヴィールヤのもとへ赴いた。

Verse 7

सत्यवत्याः समादेशात्तस्य क्षेत्रे ततः परम् । स पुत्राञ्जनयामास त्रीञ्छूरान्पांडुपूर्वकान्

その後、サティヤヴァティーの命により、そのクシェートラにおいて、彼はパーンドゥを先頭として三人の勇ましい पुत्र（息子）をもうけた。

Verse 8

वानप्रस्थव्रते तिष्ठन्सकृन्मैथुनतत्परः । क्षेत्रजैस्तनयैर्वंशे कुरोस्तस्मादुपस्थिते

ヴァーナプラスタの誓戒にとどまり、彼は交わりをただ一度だけ行った。かくしてクシェートラジャ（kṣetraja）の पुत्रたちにより、衰えたクル族の系譜は再び立て直された。

Verse 9

ततः स चिंतयामास भार्यामद्य करोम्यहम् । गार्हस्थ्येनाथ धर्मेण साधयामि शुभां गतिम्

そのとき彼は思った。「今日、我は妻を迎え、家住（ガールハスティヤ）のダルマによって吉祥なる行き先を成就しよう。」

Verse 10

ततः स प्रार्थयामास जाबालिं तु सुतां शुभाम् । वटिकाख्यां शुभां कन्यां स ददौ तस्य सत्वरम्

それから彼はジャーバーリ（Jābāli）の吉祥なる娘を求めた。ジャーバーリはただちに、ヴァティカー（Vaṭikā）と名づけられた徳ある乙女を彼に与えた。

Verse 11

ततस्तया समेतः स वनवासं समाश्रितः । वानप्रस्थाश्रमे तिष्ठन्कृतमैथुनतत्परः

それより彼は彼女を伴い、林住の生活に入った。ヴァーナプラスタのアーシュラマにとどまり、子孫のために交わりの行をなした。

Verse 12

ततो गर्भवती जज्ञे पिंजला तस्य पार्श्वतः । ऋतौ मोहनमासाद्य व्यासात्सत्यवतीसुतात्

そののち、ピンジャラーは彼の傍らで身ごもった。受胎の季節に、迷魅の力に触れて、サティヤヴァティーの子・聖仙ヴィヤーサより懐妊した。

Verse 13

अथ याति परां वृद्धिं स गर्भस्तत्र संस्थितः । उदरे व्यासभार्यायाः शुक्लपक्षे यथा शशी

かくして、そこに宿った胎児は、ヴィヤーサの妻の胎内で力を満たして成長した。白分の半月に月が満ちてゆくように。

Verse 14

एवं संगच्छतस्तस्य वृद्धिं गर्भस्य नित्यशः । द्वादशाब्दा अतिक्रांता न जन्म समवाप्नुयात्

このように胎児は日々成長していったが、十二年が過ぎても、なお出生には至らなかった。

Verse 15

यत्किंचिच्छृणुते तत्र गर्भस्थोऽहि वचः क्वचित् । तत्सर्वं हृदिसंस्थं च चक्रे प्रज्ञासमन्वितः

胎内にありながら、そこで折に触れて耳にした言葉は、すべて心中に納めた。彼は識別の智慧を具えていたからである。

Verse 16

वेदाः सांगाः समाधीता गर्भवासेऽपि तेन च । स्मृतयश्च पुराणानि मोक्षशास्त्राणि कृत्स्नशः

胎内に住しながらも、彼は支分を備えたヴェーダを悉く修め、さらにスムリティ、プラーナ、そして解脱（モークシャ）を説く諸シャーストラを余すところなく会得していた。

Verse 17

तत्रस्थोऽपि दिवा नक्तं स्वाध्यायं प्रकरोति सः । न च जन्मोत्थजां बुद्धिं कथंचिदपि चिंतयेत्

たとえそこに留まっていても、彼は昼夜を分かたずスヴァーディヤーヤ（聖典の誦読と学修）に励み、世俗の生に由来する心のはからいをいかなる形でも抱かなかった。

Verse 18

सापि माता परा पीडां नित्यं याति तथाकुला । यथायथा स संयाति वृद्धिं जठरमाश्रितः

その母もまた、苦悩し心乱れて、絶えず激しい痛みに苛まれた。彼が—その胎内に宿り—ますます成長していくにつれて。

Verse 19

ततश्च विस्मयाविष्टो व्यासो वचनमब्रवीत् । कस्त्वं मद्गृहिणीकुक्षौ प्रविष्टो गर्भरूपधृक्

そのとき驚嘆に包まれたヴィヤーサは、こう言葉を発した。「汝は誰か。わが妻の胎に入り、胎児の姿を帯びているのは。」

Verse 21

गजोऽहं तुरगश्चापि कुक्कुटश्छाग एव च । योनीनां चतुराशीतिसहस्राणि च संख्यया

「我は象となり、また馬ともなり、雄鶏となり、さらに山羊ともなった。しかしてヨーニ（生の胎門・生類）は数えて八万四千である。」

Verse 22

भ्रांतोऽहं तेषु सर्वेषु तत्कोऽहं प्रब्रवीमि किम् । सांप्रतं मानुषो भूत्वा जठरं समुपाश्रितः

「我はそれらすべての生をさまよい続けた。ゆえに何を語れよう—我は誰なのか。今、人として生を得て、この胎に依りて身を寄せている。」

Verse 23

मानुषं न करिष्यामि निष्कामं च कथंचन । निर्विष्टो भ्रममाणोऽत्र संसारे दारुणे ततः

「この人の身を、いかなる方法によっても無欲のものとはしない。恐るべきサンサーラ（輪廻）をさまよい続け、わたしは厭離の心に至ったからである。」

Verse 24

अत्रस्थो भवनिर्मुक्तो योगाभ्यासरतः सदा । मोक्षमार्गं प्रयास्यामि स्थानान्मोक्षमसंशयम्

「この場にとどまり、世の生成（バヴァ）を離れて、常にヨーガの修習に励み、解脱の道を進もう。この場所からこそ、疑いなくモークシャを得る。」

Verse 25

तावज्ज्ञानं च वैराग्यं पूर्वजातिस्मृतिर्यथा । यावद्गर्भस्थितो जन्तुः सर्वोऽपि द्विजसत्तम

「生きとし生けるものが胎内にあるかぎり、ああ最勝の二度生まれ（ドヴィジャ）よ、その者には智慧と離欲（ヴァイラーギャ）とが宿り、さらに前生の記憶も保たれている。」

Verse 26

यदा गर्भाद्विनिष्क्रांतः स्पृश्यते विष्णुमायया । तदा नाशं व्रजत्याशु सत्यमेतदसंशयम्

「しかし胎を出て、ヴィシュヌのマーヤーに触れられると、その（胎内の智慧と離欲）はたちまち滅び去る。これは真実であり、疑いない。」

Verse 27

तस्मान्नाहं द्विजश्रेष्ठ निष्क्रमिष्ये कथंचन । गर्भादस्मात्प्रयास्यामि स्थानान्मोक्षमसंशयम्

「ゆえに、ああ最勝の二度生まれよ、わたしは決して外へ出ない。この胎内の境地のまま、この場所から解脱（モークシャ）へと去るであろう。疑いない。」

Verse 28

व्यास उवाच । न भविष्यति ते माया वैष्णवी सा कथंचन । सुघोरान्नरकादस्मान्निष्क्रमस्व विगर्हितात्

ヴィヤーサは言った。「そのヴァイシュナヴィーのマーヤーは、いかなる仕方でも汝には起こらぬ。この極めて恐ろしく、非難されるべき幽閉の地獄から出よ。」

Verse 29

गर्भवासात्ततो योगं समाश्रित्य शिवं व्रज । तस्माद्दर्शय मे वक्त्रं स्वकीयं येन मे भवेत् । आनृण्यं पितृलोकस्य तव वक्त्रस्य दर्शनात्

それから胎内の住まいを離れ、ヨーガに帰依してシヴァに到れ。ゆえに汝自身の顔を我に示せ。汝の顔を拝することにより、我は祖霊の世界への負い目から解き放たれよう。

Verse 30

गर्भ उवाच । वासुदेवं प्रतिभुवं यदि मे त्वं प्रयच्छसि । इदानीं यत्स्वयं तन्मे जन्म स्यान्नान्यथा द्विज

ガルバは言った。「もし汝が、守護者にして保証人としてヴァースデーヴァ御自身を我に授けるなら、今この時、ただ御自らの御意のままに我が誕生が成就せよ。さもなくば成らぬ、二度生まれし者よ。」

Verse 31

सूत उवाच । ततो व्यासो द्रुतं गत्वा द्वारकां प्रति दुःखितः । कथयामास वृत्तांतं विस्तराच्चक्रपाणिने

スータは言った。「その後、悲嘆に沈むヴィヤーサは急ぎドヴァーラカーへ赴き、円盤を持つ主（クリシュナ）に一切の顛末を詳らかに語った。」

Verse 32

तेनैव सहितः पश्चात्स्वगृहं पुनरागतः । व्यासः प्रतिभुवं तस्मै दातुं विष्णुं निरंजनम्

その後、彼は御方と共に再び自らの住まいへ帰り、あの者に、無垢なるヴィシュヌを誓約の保証人として授けようとした。

Verse 33

श्रीकृष्ण उवाच । प्रतिभूरस्मि नाशाय मायायास्तव निर्गमे । मद्वाक्यान्निष्क्रमं कृत्वा गच्छ मोक्षमनुत्तमम्

シュリー・クリシュナは言われた。「汝が出でるとき、マーヤーを滅するため、我は汝の保証人である。我が言葉に従い、出でて、無上の解脱（モークシャ）へ赴け。」

Verse 34

ततो द्रुतं विनिष्क्रांतो विष्णुवाक्येन स द्विजाः । द्वादशाब्दप्रमाणस्तु यौवनस्य समीपगः

その後、ヴィシュヌの御言葉に促されて、彼は速やかに出でた、ああ二度生まれの者たちよ。年はただ十二に過ぎぬのに、すでに青春に近く、歳を超えて成熟していた。

Verse 35

ततः प्रणम्य दैत्यारिं व्यासं च जननीं तथा । प्रस्थितो वनवासाय तत्क्षणाद्व्यासनंदनः

それから彼は、阿修羅を討つ御方（主）とヴィヤーサ、そして母にも礼拝し、ヴィヤーサの子はただちに森住の道へ旅立った――出離の生を抱いて。

Verse 36

अथ तं स मुनिः प्राह तिष्ठ पुत्रात्ममंदिरे । संस्काराञ्जातकाद्यांश्च येन ते प्रकरोम्यहम्

そのとき聖仙は彼に言った。「とどまれ、わが子よ、我が庵（アーシュラマ）の境内に。汝のために、誕生の儀より始まるサンスカーラ（通過儀礼）を我が執り行おう。」

Verse 37

शिशुरुवाच । संस्काराः शतशो जाता मम जन्मनिजन्मनि । भवार्णवे परिक्षिप्तो यैरहं बन्धनात्मकैः

幼子は言った。「我には生まれ生まれのたびに、数多のサンスカーラが生じました。束縛を形づくるそれらの力によって、私はバヴァ（生存の流転）の大海へ投げ込まれたのです。」

Verse 38

श्रीभगवानुवाच । शुकवज्जल्पते यस्मात्तवायं पुत्रको मुने । तस्माच्छुकोऽयं नाम्नास्तु योगविद्याविचक्षणः

至福なる主は仰せになった。「聖仙よ、汝のこの子は鸚鵡（śuka）のごとく語る。ゆえに名を『シュカ（Śuka）』とせよ――ヨーガの智に通じ、見分ける者である。」

Verse 39

नायं स्थास्यति हर्म्ये स्वे मोहमायाविवर्जितः । तस्माद्गच्छतु मा स्नेहं त्वं कुरुष्वास्य संभवम्

「彼は自らの宮殿の家に留まらぬ。迷妄とマーヤー（māyā）を離れているからだ。ゆえに行かせよ。愛着で縛るな――むしろ、その出生に関して汝が果たすべき務めを全うせよ。」

Verse 40

अहं गृहं प्रयास्यामि त्वं मुक्तः पैतृकादृणात् । दर्शनादेव पुत्रस्य सत्यमेतन्मयोदितम्

「われは我が住処へ帰る。汝は祖先への負債より解き放たれた。子を一目見るだけで成就したのだ――これは我が語った真実である。」

Verse 41

एवमुक्त्वा हृषीकेशो व्यासमामंत्र्य सत्वरम् । विहगाधिपमारूढः प्रययौ द्वारकां प्रति

かく語り終えると、フリシーケーシャはヴィヤーサに急ぎ別れを告げ、鳥の王に乗ってドヴァーラカーへと旅立った。

Verse 42

ततो गते हृषीकेशे व्यासः पुत्रमुवाच ह । प्रस्थितं वनवासाय निःस्पृहं स्वगृहं प्रति

フリシーケーシャが去った後、ヴィヤーサはわが子に語りかけた――その子は林住のために旅立ち、欲なく、己の家にさえ執着しない者であった。

Verse 43

व्यास उवाच । गृहस्थधर्मरिक्तानां पितृवाक्यं प्रणश्यति । पितृवाक्यं तु यो मोहान्नैव सम्यक्समाचरेत् । स याति नरकं तस्मान्मद्वाक्यात्पुत्र मा व्रज

ヴィヤーサは言った。「家住の法を欠く者には、父の教えは力を失う。だが迷妄によって父の命を正しく行わぬ者は地獄に堕ちる。ゆえに我が子よ、わが言葉に背いて去ってはならぬ。」

Verse 44

शुक उवाच । यथाद्याहं त्वया जातो मया त्वं चान्यजन्मनि । संजातोऽसि मुनिश्रेष्ठ तथाहमपि ते पिता

シュカは言った。「今日わたしがあなたから生まれたように、別の生においてはあなたがわたしから生まれたのだ、牟尼の中の最勝よ。かくして、わたしもまたあなたの父であった。」

Verse 45

तस्माद्वाक्यं त्वया कार्यं यद्येषा धर्मसंस्थितिः । नाहं निषेधनीयस्तु व्रजमानस्तपोवनम्

ゆえに、これがまことに定まったダルマの道であるなら、あなたはわたしの言葉を行うべきである。わたしを引き止めてはならぬ。わたしはタपोवन（苦行の林）へと旅立つのだから。

Verse 46

व्यास उवाच । ब्राह्मणस्य गृहे जन्म पुण्यैः संप्राप्यते नृभिः । संस्कारान्यत्र संप्राप्य वेदोक्तान्मुनिराप्यते

ヴィヤーサは言った。「人は積み重ねた功徳によって、ブラーフマナの家に生を受ける。そこでヴェーダに説かれたサンスカーラ（浄化の儀礼）を受ければ、牟尼たる境地に至る。」

Verse 47

शुक उवाच । संस्कारैराप्यते मुक्तिर्यदि कर्म शुभं विना । पाखंडिनोऽपि यास्यंति तन्मुक्तिं व्रतधारिणः

シュカは言った。「もし解脱（ムクティ）が、善き行いなくサンスカーラだけで得られるのなら、偽善者でさえ外面的な誓戒を帯びるだけで、その解脱に至ってしまうであろう。」

Verse 48

व्यास उवाच । ब्रह्मचारी भवेत्पूर्वं गृहस्थश्च ततः परम् । वानप्रस्थो यतिश्चैव ततो मोक्षमवाप्नुयात्

ヴィヤーサは言った。「まず梵行者（ブラフマチャーリン）として清浄に学び、次に家住者（グリハスタ）となる。さらに林住者（ヴァーナプラスタ）となり、最後に遁世者（ヤティ）となる。この次第によってモークシャ（解脱）に至る。」

Verse 49

शुक उवाच । ब्रह्मचर्येण चेन्मोक्षस्तत्षण्ढानां सदा भवेत् । गृहस्थाश्रमिणां चेत्स्यात्तत्सर्वं मुच्यते जगत्

シュカは言った。「もし解脱がただ梵行（ブラフマチャリヤ）だけで得られるなら、それは常に不能の者のものとなろう。もし家住（グリハスタ）であることだけで得られるなら、全世界がすでに解脱しているはずだ。」

Verse 50

अथवा वनरक्तानां तन्मृगाणां प्रजायते

あるいは、その解脱は森に心を寄せる鹿や獣たちにこそ生じることになろう。

Verse 51

अथवा यतिधर्माणां यदि मोक्षो भवेन्नृणाम् । दरिद्राणां च सर्वेषां तन्मुक्तिः प्रथमा भवेत्

また、もし人の解脱がただヤティの戒律だけから生じるのなら、万民のうち貧しい者たちがまずムクティ（解放）を得るであろう。

Verse 52

व्यास उवाच । गृहस्थधर्मरक्तानां नृणां सन्मार्गगामिनाम् । इह लोकः परश्चैव मनुना संप्रकीर्तितः

ヴィヤーサは言った。「家住者のダルマに篤く、善き道（サンマールガ）を歩む人々について、マヌはこの世と来世の両方が確かに保たれると宣言した。」

Verse 53

श्रीशुक उवाच । गृहगुप्तौ सुगुप्तानां बंधानां बंधुबंधनैः । मोहरागसमावेशात्सन्मार्ग गमनं कुतः

聖シュカは言った。「家という守られた城塞の内に深く隠れ、親族と執着の絆に縛られ、迷妄と欲情に覆われている者が、どうして善き道を歩めようか。」

Verse 54

व्यास उवाच । कष्टं वने निवसतोऽत्र सदा नरस्य नो केवलं निजतनुप्रभवं भवेच्च । दैवं च पित्र्यमखिलं न विभाति कृत्यं तस्माद्गृहे निवसतात्महितं प्रचिन्त्यम्

ヴィヤーサは言った。「常に森に住む人には苦難が起こる。それは自らの身体に由来するものだけではない。さらに、神々と祖霊（ピトリ）への諸義務も、しかるべくは果たしがたい。ゆえに在家に住みつつ、真に自己の益となることを思慮して求めよ。」

Verse 55

श्रीशुकदेव उवाच । भावेन भावितमहातपसां मुनीनां तिष्ठन्ति तावदखिलानि तपःफलानि । यत्ते निकाशशरणाः पुरुषा न जातु पश्यंत्यसज्जनमुखानि सुखं तदेव

聖シュカデーヴァは言った。「大いなる苦行者と牟尼たちが、内に聖なる意（バーヴァ）を満たしているかぎり、その苦行の果はことごとく堅固に保たれる。まことに、あなたの幸いはただこれである――清らかな識別に帰依する人々が、決して悪人の顔を見ずに済むこと。」

Verse 56

व्यास उवाच । गृहं परिग्रहः पुंसां गृहस्थाश्रमधर्मिणाम् । इहलोके परे चैव सुखं यच्छति शाश्वतम्

ヴィヤーサは言った。「家住（グリハスタ）というアーシュラマの法に生きる者にとって、家と正しい所有はふさわしい支えである。それはこの世にも彼岸にも、永続する安楽を授ける。」

Verse 57

श्रीशुक उवाच । शीतं हुताशादपि दैवयोगात्सञ्जायते चन्द्रमसोऽपि तापः । परिग्रहात्सौख्यसमुद्भवोऽत्र भूतोऽभवद्भावि न मर्त्यलोके

聖シュカは言った。「宿業のめぐりにより、火さえ冷たく感じられ、月さえ熱く燃えることがある。同じくこの死すべき世において、所有から生じる幸福は決して定まらない――過去も、現在も、未来も。」

Verse 58

व्यास उवाच । सुपुण्यैर्लभ्यते कृच्छ्रान्मानुष्यं भुवि दुर्लभम् । तस्मिंल्लब्धे न किं लब्धं यदि स्याद्गृहधर्मवित्

ヴィヤーサは言った。「大いなる功徳によってのみ、しかも困難を経て、地上における稀なる人身が得られる。それを得たなら、もし家住者のダルマを真に知る者に、得られぬものがあろうか。」

Verse 59

श्रीशुकदेव उवाच । यदि स्याज्ज्ञानसंयुक्तो जन्मकालेत्र मानवः । निजावस्थां समालोक्य तज्ज्ञानं हि विलीयते

聖シュカデーヴァは言った。「たとえ人が生まれ落ちるその時から知を具えていたとしても、自らの境遇と限界を見つめれば、その知はまことに溶け去ってしまう。」

Verse 60

व्यास उवाच । मुदितस्यापि पुत्रस्य गर्दभस्यार्भकस्य च । भस्मलोलस्य लोकस्य शब्दोऽपि रटतो मुदे

ヴィヤーサは言った。「たとえ子が—幼い驢馬の子のようであっても—灰を愛するこの世は声を上げ、喜びに叫ぶのである。」

Verse 61

श्रीशुक उवाच । रसता सर्पता धूलि लोके त्वशुचिना चिरम् । मुनेऽत्र शिशुना लोकस्तुष्टिं याति स बालिशः

聖シュカは言った。「この世には久しく不浄の塵があり、叫びつつ這い回っている。されど、ああ牟尼よ、人々はただ一人の赤子ゆえに満ち足りる。これぞ世の幼きありさまである。」

Verse 62

व्यास उवाच । पुंनामास्ति महारौद्रो नरको यममन्दिरे । पुत्रहीनो व्रजेत्तत्र तेन पुत्रः प्रशस्यते

ヴィヤーサは言った。「ヤマの宮殿には『プムナーマ』と名づけられた、きわめて恐ろしい地獄がある。子なき者はそこへ赴くと言われる。ゆえに子（とりわけ息子）は称えられるのである。」

Verse 63

श्रीशुक उवाच । यदि स्यात्पुत्रतः स्वर्गः सर्वेषां स्यान्महामुने । शूकराणां शुनां चैव शलभानां विशेषतः

聖なるシュカは言った。「もし子を持つことだけで天界が得られるのなら、ああ大聖者よ、天界は万人のものとなろう—とりわけ豚や犬、さらには蛾にさえ。」

Verse 64

व्यास उवाच । पितॄणामनृणो मर्त्यो जायते पुत्रदर्शनात् । पौत्रस्यापि च देवानां प्रपौत्रस्य दिवाश्रयः

ヴィヤーサは言った。「子を見れば、人は祖霊（ピトリ）への負い目を免れる。孫によっても神々は満足し、曾孫によっては、天界における支えがあるかのようである。」

Verse 65

शुक उवाच । चिरायुर्ज्जायते गृध्रः संततिं पश्यते निजाम् । क्रमेण संततं किं न स मोक्षं प्रतिपद्यते

シュカは言った。「禿鷲は長命に生まれ、自らの血統が続くのを見届ける。もし順を追って絶えぬ継承を見続けられるなら—なぜその漸次の歩みによって解脱（モークシャ）を得ないと言えようか。」

Verse 66

सूत उवाच । एवमुक्त्वा परित्यज्य पितरं स वनं गतः । मातरं च सुदुःखार्तां प्रलपन्तीमनेकधा

スータは語った。「このように言い終えると、彼は父を捨てて森へ赴いた。激しい悲嘆に打ちひしがれ、さまざまに嘆き続ける母をも残して。」

Verse 67

तं दृष्ट्वा दुःखितो व्यासो निराशः पुत्रदर्शने । पुत्रशोकाभिसंतप्तो भार्यया सहितोऽभवत्

それを見て、ヴィヤーサは悲しみに沈み、もはや子に会える望みを失った。子を思う嘆きに灼かれ、彼は妻とともに、同じ苦しみのうちに留まった。