Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 41

Devanagari script

तथा मर्त्यानिलस्पृष्टन्द्यतत्त्कणात्स महीपतिः । सा च कन्या जराग्रस्ता संजाता श्वेतमूर्द्धजा

Transliteration

tathā martyānilaspṛṣṭandyatattkaṇātsa mahīpatiḥ | sā ca kanyā jarāgrastā saṃjātā śvetamūrddhajā

Translation

同じく、死すべき者の風が触れた刹那、その王はたちまち変じた。かの乙女もまた老いにとらわれ、髪は白くなった。

Word by Word

• तथा: thus
• तथा: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक — ‘thus/likewise’

• मर्त्य: mortal
• मर्त्य: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मर्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — nominative singular (qualifying mahīpatiḥ)

• अनिल: by wind
• अनिल: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अनिल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन — instrumental singular (in compound relation)

• स्पृष्टः: touched
• स्पृष्टः: Kriya (State/क्रिया)
• Type: Adjective
• Root: स्पृश् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — ‘touched’

• अद्य: today/now
• अद्य: Kala-adhikarana (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: अद्य (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय — ‘today/now’

• तत्: that
• तत्: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन — deictic ‘that’ (used adverbially with kṣaṇāt)

• क्षणात्: from that moment
• क्षणात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन — ablative singular

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — nominative singular

• महीपतिः: king (lord of the earth)
• महीपतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मही (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — nominative singular; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘महेः पतिः’

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — nominative singular

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय — conjunction ‘and’

• कन्या: girl/maiden
• कन्या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कन्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — nominative singular

• जराग्रस्ता: afflicted by old age
• जराग्रस्ता: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जरा (प्रातिपदिक) + ग्रस्त (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — nominative singular; तत्पुरुषः ‘जरया ग्रस्ता’

• संजाता: became
• संजाता: Kriya (State/क्रिया)
• Type: Adjective
• Root: सम् + जन् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — ‘become/arisen’

• श्वेतमूर्द्धजा: having white hair
• श्वेतमूर्द्धजा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्वेत (प्रातिपदिक) + मूर्द्धज (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — nominative singular; बहुव्रीहिः ‘श्वेताः मूर्द्धजाः यस्याः सा’

Speaker

Narrator (Purāṇic frame narrator; specific speaker not explicit in this snippet)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A sudden gust sweeps across the king and the maiden; in an instant their bodies show age—wrinkles, stooped posture, and the maiden’s hair turns white. Companions recoil; the sky darkens slightly, emphasizing the shock of time made visible.

Characters & Entities

• king
• maiden/daughter

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Time and mortality can overtake all embodied beings in an instant; the episode underscores vairāgya (detachment) and the urgency of dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not named in this verse; the transformation occurs within the Mahātmya’s narrative frame.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse.