Adhyaya 119

Verse 2

ऋषय ऊचुः । यत्वया सूतज प्रोक्तं देवी कात्यायनी च सा । महिषांतकरी जाता कथं सा मे प्रकीर्तय । कीदृग्दानववर्यः स माहिषं रूपमाश्रितः । कस्मात्स सूदितो देव्या तन्मे विस्तरतो वद

仙人たちは言った。「スータの子よ、汝は女神がカーティヤーヤニーであり、マヒシャを滅ぼす者となったと説いた。いかにしてそのようになったのか、我らに語れ。水牛の姿を取ったその最上のダーナヴァとはいかなる者か。いかなる理由により女神に討たれたのか。詳しく述べよ。」

Verse 3

सूत उवाच । अत्र वः कीर्तयिष्यामि देव्या माहात्म्यमुत्तमम् । श्रुतमात्रेऽपि मर्त्यानां येन शत्रुक्षयो भवेत्

スータは言った。「ここに我は女神の最上の功徳（マーハートミャ）を汝らに語ろう。これをただ聞くだけでも、世の人は怨敵の滅尽を得る。」

Verse 4

हिरण्याक्षसुतः पूर्वं महिषोनाम दानवः । आसीन्महिषरूपेण येन भुक्तं जगत्त्रयम्

昔、ヒラニヤークシャの子にしてマヒシャと名づくるダーナヴァがいた。水牛の姿を取り、三界を蹂躙し、圧迫したのである。

Verse 5

ऋषय ऊचुः । माहिषेण स्वरूपेण किंजातः सूतनंदन । अथवा शापदोषेण सञ्जातः केनचिद्वद

仙人たちは言った。「スータの子よ、なぜ彼は水牛の姿で生まれたのか。あるいは何らかの呪詛の過失によってそのようになったのか。われらに語れ。」

Verse 6

सूत उवाच । संजातो हि सुरूपाढ्यः शतपत्रनिभाननः । दीर्घबाहुः पृथुग्रीवः सर्वलक्षणलक्षितः । नाम्ना चित्रसमः प्रोक्तस्तेजोवीर्यसमन्वितः

スータは言った。「彼はまことにこの上なく麗しく生まれ、顔は百弁の蓮華のごとく、腕は長く、首は太く、あらゆる吉祥の相を具えていた。名をチトラサマと称し、光輝と武勇に満ちていた。」

Verse 7

सबाल्यात्प्रभृति प्रायो महिषाणां प्रबोधनम् । करोति संपरित्यज्य सर्वमश्वादिवाहनम्

幼少のころより彼はもっぱら水牛を起こし追い立てることに心を注ぎ、馬など他の乗り物はいっさい捨て去っていた。

Verse 9

कदाचिन्महिषारूढः स प्रतस्थे दनोः सुतः । जाह्नवीतीरमासाद्य विनिघ्नञ्जलपक्षिणः

ある時、ダヌの子は水牛にまたがって旅立ち、ジャーナヴィーの岸に至るや、そこにいる水鳥を打ち倒し始めた。

Verse 10

विहंगासक्तचित्तेन शून्येन स मुनीश्वरः । दृष्टो न महिषक्षुण्णः खुरैर्वेगवशाद्द्विजः

その尊き牟尼は、鳥に心を奪われて思いは空しく、疾走する水牛の蹄により、二度生まれの者が踏みつけられるのを見とどけなかった。

Verse 12

ततः क्षतजदिग्धांगः स दृष्ट्वा दानवं पुरः । अथ दृष्ट्वा प्रणामेन रहितं कोपमाविशत् । ततः प्रोवाच तं क्रुद्धस्तोयमादाय पाणिना । यस्मात्पाप मम क्षुण्णं गात्रं महिषजैः खुरैः

その時、血にまみれた手足で、目の前に立つダーナヴァが敬意を表して礼拝しないのを見て、賢者は怒りに駆られた。手に水を取り、激怒して彼に言った。「罪人よ、私の体が貴様の水牛の蹄によって踏み砕かれたゆえに……」

Verse 13

समाधेश्च कृतो भंगस्तस्मात्त्वं महिषो भव । यावज्जीवसि दुर्बुद्धे सम्यग्ज्ञानसमन्वितः

「お前は私のサマーディ（三昧）を破った。それゆえ、水牛となれ。お前が生きている限り、愚か者よ、お前は明晰な意識を持ち続けるであろう。」

Verse 14

अथाऽसौ महिषो जातः कृष्णगात्रधरो महान् । अतिदीर्घविषाणश्च अंजनाद्रिरिवापरः

すると彼は、黒い体と非常に長い角を持つ巨大な水牛となった。まるでもう一つのアンジャナードリ山のようであった。

Verse 15

ततः प्रसादयामास तं मुनिं विनयान्वितः । शापातं कुरु मे विप्र बाल्यभावादजानतः

そこで彼は謙虚にその賢者をなだめようとした。「バラモンよ、どうか私への呪いを和らげてください。私は幼さゆえに理解していなかったのです。」

Verse 16

अथ तं स मुनिः प्राह न मे स्याद्वचनं वृथा । तस्माद्यावत्स्थिताः प्राणास्तावदित्थं भविष्यति

すると賢者は彼に言った。「私の言葉が無駄になることはない。それゆえ、お前の命が続く限り、そのままであろう。」

Verse 17

महिषस्य स्वरूपेण निन्दितस्य सुदुर्मते । एवं स तं परित्यज्य गंगातीरं मुनीश्वरः । जगामाऽन्यत्र सोऽप्याशु गत्वा शुक्रमुवाच ह

かくして、その極悪の者は水牛（マヒシャ）の姿となって辱められ、そこに捨て置かれた。主なる牟尼はガンガーの岸を離れ、他の地へ赴いた。彼もまた急ぎ行き、シュクラに告げた。

Verse 18

अहं दुर्वाससा शप्तः कस्मिंश्चित्कारणांतरे । महिषत्वं समानीतस्तस्मात्त्वं मे गतिर्भव

「私は何らかの因縁によりドゥルヴァーサスに呪われ、水牛（マヒシャ）の身に落とされた。ゆえに、あなたこそ我が帰依処となってください。」

Verse 19

यथा स्यात्पूर्वजं देहं तिर्यक्त्वं नश्यते यथा । प्रसादात्तव विप्रेंद्र तथा नीतिर्विधीयताम्

「婆羅門の中の最勝者よ、あなたの恩寵によって正しき道を定めてください。かつての身体を取り戻し、この畜生の境涯が滅びますように。」

Verse 20

शुक्र उवाच । तस्य शापोऽन्यथा कर्तुं नैव शक्यः कथंचन । केनापि संपरित्यज्य देवमेकं महेश्वरम्

シュクラは言った。「その呪いを別のものに変えることは、いかなる手段でも不可能である。ゆえに、唯一の神マヘーシュヴァラを捨てず、ただ御身にのみ帰依せよ。」

Verse 21

तस्मादाराधयाऽशु त्वं गत्वा लिंगमनुत्तमम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्वसिद्धिप्रदायके

「それゆえ、急ぎ赴き、ハータケーシュヴァラの聖域—あらゆる成就を授ける地—にて、無上のリンガを礼拝しなさい。」

Verse 22

तत्र सञ्जायते सिद्धिः शीघ्रं दानवसत्तम । अपि पापयुगे प्राप्ते किं पुनः प्रथमे युगे

その地では成就（シッディ）が速やかに生ずる、ああダーナヴァの中の最勝者よ——罪の時代が到来していてさえ然り。ましてや最初の清浄なる時代においては、いかばかりであろう。

Verse 23

एवमुक्तः स शुक्रेण दानवः सत्वरं ययौ । हाटकेश्वरजं क्षेत्रं तपस्तेपे ततः परम्

シュクラ（Śukra）にこのように教え諭されると、そのダーナヴァはただちに出立し、ハータケーシュヴァラ（Hāṭakeśvara）の聖域へ赴き、以後タパス（苦行）を修した。

Verse 25

तस्यैवं वर्तमानस्य तपःस्थस्य महात्मनः । जगाम सुमहान्कालः कृच्छ्रे तपसि वर्ततः

その大いなる魂はかくのごとく、苦行に安住して揺るがず、難行を続けるうちに、きわめて長い時が過ぎ去った。

Verse 26

ततस्तुष्टो महादेवो गत्वा तद्दृष्टिगोचरम् । प्रोवाच परितुष्टोऽस्मि वरं वरय दानव

その後、満悦したマハーデーヴァ（Mahādeva）は彼の視界に現れ、告げた。「われは完全に満足した。おおダーナヴァよ、望む恩寵を選べ。」

Verse 27

महिष उवाच । अहं दुर्वाससा शप्तो महिषत्वे नियोजितः । तिर्यक्त्वं नाशमायातु तस्मान्मे त्वत्प्रसादतः

水牛の身となった者は言った。「私はドゥルヴァーサス（Durvāsas）に呪われ、水牛の身に定められました。ゆえに、あなたのご加護によって、この畜生の境涯が私より終息しますように。」

Verse 28

श्रीभगवानुवाच । नान्यथा शक्यते कर्तुं तस्य वाक्यं कथंचन । तस्मात्तव करिष्यामि सुखोपायं शृणुष्व तम्

世尊は仰せになった。「彼の言葉は、いかなる方法によっても別様にすることはできぬ。ゆえに汝に易き方便を授けよう—それを聞け。」

Verse 29

ये केचिन्मानवा भोगा दैविका ये तथाऽसुराः । ते सर्वे तव गात्रेऽत्र सम्प्रयास्यंति संश्रयम्

「人々の享楽、神々の享楽、またアスラの享楽—それらすべてがここに集まり、汝のこの身に帰依して融け入るであろう。」

Verse 31

महिष उवाच । यद्येवं देवदेवेश भोगप्राप्तिर्भवेन्मम । तस्मादवध्यमेवास्तु गात्रमेतन्मम प्रभो

マヒシャは言った。「もしそのようであり、神々の主よ、享楽が我に得られるというなら、主よ、我がこの身をまことに不殺—殺され得ぬ不壊の身とならしめよ。」

Verse 32

दशानां देवयोनीनां मनुष्याणां विशेषतः । तिर्यञ्चानां च नागानां पक्षिणां सुरसत्तम

「十種の天の生類のうち、ことに人間のうちにおいて—また獣のうち、ナーガのうち、鳥のうちにおいても、神々の最勝者よ—」

Verse 33

श्रीभगवानुवाच । नावध्योऽस्ति धरापृष्ठे कश्चिद्देही च दानव । तस्मादेकं परित्यक्त्वा शेषान्प्रार्थय दैत्यप

世尊は仰せになった。「地上には、真に不殺の身をもつ有身の者は一人もいない、ダーナヴァよ。ゆえにその一つの願いを捨て、残りの恩寵を求めよ、ダイティヤの主よ。」

Verse 34

ततः स सुचिरं ध्यात्वा प्रोवाच वृषभध्वजम् । स्त्रियमेकां परित्यक्त्वा नान्येभ्यस्तु वधो मम

それから彼は久しく黙想し、牛旗の主ヴリシャバドヴァジャ（シヴァ）に告げた。「ただ一人の女を除き、我が死が他の者から来ませんように。」

Verse 35

तथात्र मामके तीर्थे यः कश्चिच्छ्रद्धया नरः । करोति स्नानमव्यग्रस्त्वां पश्यति ततः परम्

「同じく、ここ我が聖なるティールタにおいて、信をもって心乱さず沐浴を行う者は、その後に汝（主）を拝見する。」

Verse 36

तस्य स्यात्त्वत्प्रसादेन संसिद्धिः सार्वकामिकी । सर्वोपद्रवनाशश्च तेजोवृद्धिश्च शंकर

「汝の恩寵により、シャンカラよ、その者はあらゆる願いの成就を得る。すべての災厄は滅し、霊的な光輝は増大する。」

Verse 37

भोगार्थमिष्यते कायं यतो मर्त्यं सुरासुरैः । समवाप्स्यसि तान्सर्वांस्तस्मात्तव कलेवरम्

「享楽（ボーガ）のために、神々もアスラもまた死すべき人身を望む。ゆえに汝もそれら一切の享受を得るであろう。されば、汝の身体については—」

Verse 38

भूतप्रेतपिशाचादि संभवास्तस्य तत्क्षणात् । दोषा नाशं प्रयास्यंति तथा रोगा ज्वरादयः

「その瞬間より、ブータ、プレータ、ピシャーチャ等に由来する障りはただちに除かれる。さらに病—熱病やその他の疾患—もまた滅びへと向かう。」

Verse 39

एवमुक्त्वाऽथ देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः । महिषोऽपि निजं स्थानं प्रजगाम ततः परम्

かく語り終えると、神々の主は姿を消した。マヒシャもまた、そののち自らの住処へと帰っていった。

Verse 40

स गत्वा दानवान्सर्वान्समाहूय ततः परम् । प्रोवाचामर्षसंयुक्तः सभामध्ये व्यवस्थितः

彼は出向いてすべてのダーナヴァたちを召集し、ついで सभा（集会）のただ中に立って、怨みと怒りに満ちて語った。

Verse 41

पिता मम पितृव्यश्च ये चान्ये मम पूर्वजाः । दानवा निहता देवैर्वासुदेवपुरोगमैः

「我が父、父方の叔父、そして他のすべての祖先――そのダーナヴァたちは、ヴァースデーヴァを先頭とする देव（神々）によって討たれた。」

Verse 42

तस्मात्तान्नाशयिष्यामि देवानपि महाहवे । अहं त्रैलोक्यराज्यं हि ग्रहीष्यामि ततः परम्

「ゆえに大いなる戦において、あの देव（神々）を滅ぼす。さらにその後、三界の王権を我が手に収めよう。」

Verse 43

अथ ते दानवाः प्रोचुर्युक्तमेतदनुत्तमम् । अस्मदीयमिदं राज्यं यच्छक्रः कुरुते दिवि

するとダーナヴァたちは言った。「それは正しく、まことに無上である。天においてシャクラ（インドラ）が享受する王権は、実に我らのものだ。」

Verse 44

तस्मादद्यैव गत्वाऽशु हत्वेन्द्रं रणमूर्धनि । दिव्यान्भोगान्प्रभुञ्जानाः स्थास्यामः सुखिनो दिवि

それ故、今日ただちに疾く赴き、戦いの最中にインドラを討ち取り、天上の快楽を享受しつつ、我らは天界にて幸福に暮らさん。

Verse 45

एवं ते दानवाः सर्वे कृत्वा मंत्रविनिश्चयम् । मेरुशृंगं ततो जग्मुः सभृत्यबलवाहनः

かくしてダーナヴァたちは皆、評議にて固き決意をなし、従者や軍勢、乗り物を伴ってメール山の頂へと向かった。

Verse 46

अथ शक्रादयो देवा दृष्ट्वा तद्दानवोद्भवम् । अकस्मादेव संप्राप्तं बलं शस्त्रास्त्रसंयुतम् । युद्धार्थं स्वपुरद्वारि निर्ययुस्तदनंतरम्

その時、シャクラ（インドラ）と他の神々は、武器と飛び道具を備えて突如として現れたダーナヴァの軍勢を見て、戦わんとして直ちに自らの都の門へと出撃した。

Verse 47

आदित्या वसवो रुद्रा नासत्यौ च भिषग्वरौ । विश्वेदेवास्तथा साध्याः सिद्धा विद्याधराश्च ये

アーディティヤ神群、ヴァス神群、ルドラ神群、医師の中で最も優れた二柱のナーサティヤ（アシュヴィン双神）、ヴィシュヴェーデーヴァ神群、サードィヤ神群、シッダたち、そしてすべてのヴィディヤーダラたちもまた（戦いのために集った）。

Verse 48

ततः समभवद्युद्धं देवानां सह दानवैः । मिथः प्रभर्त्स्यमानानां मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

かくてデーヴァとダーナヴァの間で戦争が勃発した。互いに激しく攻め合う中、死を以て終わりとする以外に「撤退」はなかった。

Verse 49

एवं समभवद्युद्धं यावद्वर्षत्रयं दिवि । रक्तनद्योतिविपुलास्तत्रातीव प्रसुस्रुवुः

かくして天上の戦は三年にわたり続き、そこでは血の河のごとき莫大な奔流が激しくほとばしり流れ出た。

Verse 50

अन्यस्मिन्दिवसे शक्रं दृष्टैवारावणसंस्थितम् । तं शुक्लेनातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि । देवैः परिवृतं दिव्यशस्त्रपाणिभिरेव च

またある日、彼らはシャクラ（インドラ）がアイラーヴァタに坐し、白き王の天蓋に頭を蔽われ、天の武器を手にした神々に囲まれているのを見た。

Verse 51

ततः कोपपरीतात्मा महिषो दानवाधिपः । महावेगं समासाद्य तस्यैवाभिमुखो ययौ

そのとき、怒りに心を覆われたダーナヴァの王マヒシャは、凄まじい勢いを得て、まっすぐ彼に向かって突進した。

Verse 52

शृंगाभ्यां च सुतीक्ष्णाभ्यां ततश्चैरावणं गजम् । विव्याध हृदये सोऽथ चक्रे रावं सुदारुणम्

ついで彼は、きわめて鋭い二つの角で象アイラーヴァタの心臓を貫き、アイラーヴァタはこの上なく凄惨な叫び声をあげた。

Verse 53

ततः पराङ्मुखो भूत्वा पलायनपरायणः । अभिदुद्राव वेगेन पुरी यत्रामरावती

それから彼は顔を背け、ただ逃走のみを念じて、アマラーヴァティーのある都へと勢いよく駆けていった。

Verse 54

अंकुशोत्थप्रहारैश्च क्षतकुंभोऽपि भूरिशः । महामात्रनिरुद्धोऽपि न स तस्थौ कथंचन

象鉤の度重なる打撃によりこめかみは深く傷つき、また大いなる従者たちに抑えられていても、彼はどうしても静かに立ち止まることができなかった。

Verse 55

अथाब्रवीत्सहस्राक्षो महिषं वीक्ष्य गर्वितम् । गर्जमानांस्तथा दैत्यान्क्ष्वेडनास्फोटनादिभिः

そのとき千眼のサハスラークシャ（インドラ）は、驕りにふくれ上がるマヒシャを見、また嘲りや手拍子などの叫びで吼えるダイティヤたちを見て、こう語った。

Verse 56

मा दैत्य प्रविजानीहि यन्नष्टस्त्रिदशाधिपः । एष नागो रणं हित्वा विवशो याति मे बलात्

「ダイティヤよ、天界の主が滅びたと思うな。この象は戦場を捨て、我が力によって抗えず追い払われているのだ。」

Verse 57

तस्मात्तिष्ठ मुहूर्तं त्वं यावदास्थाय सद्रथम् । नाशयामि च ते दर्पं निहत्य निशितैः शरैः

「ゆえに、我が立派な戦車に乗り込むまで、しばしそこに立て。鋭き矢でお前を討ち、その驕りを打ち砕こう。」

Verse 58

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो मातलिः शक्रसारथिः । सहस्रैदर्शभिर्युक्तं वाजिनां वातरंहसाम्

その折、シャクラの御者マータリが到着し、風のごとく疾走する千頭の馬を繋いだ戦車を携えて来た。

Verse 59

ते ऽथ मातलिना अश्वाः प्रतोदेन समाहताः । उत्पतंत इवाकाशे सत्वं संप्रदुद्रुवुः

そのとき馬たちは、マータリに鞭で打たれるや、力強く前へ躍り出て、まるで天空へ跳び上がらんばかりに疾走した。

Verse 60

अथ चापं समारोप्य सत्वरं पाकशासनः । शरैराशीविषाकारैश्छादयामास दानवम्

ついでパーカシャーサナ（インドラ）は素早く弓をつがえ、毒蛇のごとき矢でダーナヴァを覆い尽くした。

Verse 61

ततः स वेगमास्थाय भूयोऽपि क्रोधमूर्छितः । अभिदुद्राव वेगेन स यत्र त्रिदशाधिपः

それから彼は再び勢いを得て、怒りの眩暈に呑まれつつ、三十神の主（インドラ）の立つ所へ激しく突進した。

Verse 62

ततस्तान्सुहयांस्तस्य शृंगाभ्यां वेगमाश्रितः । दारयामास संक्रुद्ध आविध्याविध्य चासकृत्

ついに彼はその突進の勢いに乗り、憤怒して角で名馬たちを裂き、幾度も突き上げては投げ飛ばし続けた。

Verse 63

ततस्ते वाजिनस्त्रस्ताः संजग्मुः क्षतवक्षसः । रक्तप्लावितसर्वांगा मार्गमैरावणस्य च

そのとき馬たちは胸を傷つけられて恐れおののき、全身を血に濡らしながら逃げ去り、アイラーヴァタの通る道をも駆けていった。

Verse 64

ततः शक्ररथं दृष्ट्वा विमुखं सुरसत्तमाः । सर्वे प्रदुद्रुवुर्भीतास्तस्य मार्गमुपाश्रिताः

そのとき、シャクラ（インドラ）の戦車が背を向けたのを見て、神々のうち最勝の者たちは皆おそれおののき、まさにその道筋をたどって走り去った。

Verse 65

ततस्तु दानवाः सर्वे भग्नान्दृष्ट्वा रणे सुरान् । शस्त्रवृष्टिं प्रमुंचंतो गर्जमाना यथा घनाः

しかしその後、戦場で神々が崩れたのを見たダーナヴァたちは、雷雲のごとく轟きながら、武器の雨を降らせた。

Verse 66

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता रजनी तमसावृता । न किंचित्तत्र संयाति कस्यचिद्दृष्टिगोचरे

その間に、闇に覆われた夜が訪れた。そこでは、いかなるものも誰の視界にも入らなかった。

Verse 67

ततस्तु दानवाः सर्वे युद्धान्निर्वृत्य सर्वतः । मेरुशृंगं समाश्रित्य रम्यं वासं प्रचक्रमुः

それからダーナヴァたちは四方の戦いを収め、メール山の一つの峰に身を寄せ、麗しい宿営を整え始めた。

Verse 68

विजयेन समायुक्तास्तुष्टिं च परमां गताः । कथाश्चक्रुश्च युद्धोत्था युद्धं तस्य यथा भवत्

勝利に満ち、至上の満足に至った彼らは、互いに戦の物語を語り合い、その合戦がいかに展開したかを述べた。

Verse 69

देवाश्चापि हतोत्साहाः प्रहारैः क्षतविक्षताः । मंत्रं चक्रुर्मिथो भूत्वा बृहस्पतिपुरःसराः

神々もまた、打撃により傷つき気勢を失って、ブリハスパティを先頭に互いに集い、評議を行った。

Verse 70

सांप्रतं दानवैः सैन्यमस्माकं विमुखं कृतम् । विध्वस्तं सुनिरुत्साहमक्षमं युद्धकर्मणि

今やダーナヴァらは我らの軍勢を退かせた。軍は潰走し、意気は尽き、戦の務めを果たす力もない。

Verse 72

एवं ते निश्चयं कृत्वा ब्रह्मलोकं ततो गताः । शून्यां शक्रपुरीं कृत्वा सर्वे देवाः सवासवाः

かくして決意を定めたのち、インドラと共にすべての神々は梵天の世界へ赴き、シャクラの都（アマラーヴァティー）を空にした。

Verse 73

ततः प्रातः समुत्थाय दानवास्ते प्रहर्षिताः । शून्यां शक्रपुरीं दृष्ट्वा विविशुस्तदनंतरम्

やがて夜明けに、かのダーナヴァらは歓喜して起き上がり、シャクラの都が無人であるのを見て、ただちにそこへ入り込んだ。

Verse 74

अथ शाक्रे पदे दैत्यं महिषं संनिधाय च । प्रणेमुस्तुष्टिसंयुक्ताश्चक्रुश्चैव महोत्सवम्

そして彼らはダイティヤのマヒシャをシャクラの玉座に据え、満ち足りて礼拝し、盛大な祭儀の宴を催した。

Verse 76

जगृहुर्यज्ञभागांश्च सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् । देवस्थानेषु सर्वेषु देवताऽभिमताश्च ये

彼らは三天の住人すべてに属する祭祀の分け前を奪い、あらゆる神殿においても、神々にとって愛しく正当に帰すべきものを取り上げた。

Verse 94

स्थापयित्वा महल्लिगं भक्त्या देवस्य शूलिनः । प्रासादं च ततश्चक्रे कैलासशिखरोपमम्

三叉戟を持つ主（シヴァ）への信愛をもって大いなるリンガを安置し、そののちカイラーサの峰に似た壮麗な殿堂を築いた。