Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 73

Devanagari script

निर्द्धार्य चात्मनात्मानं सुखं बंधात्प्रमुच्यते । मायाजालमिदं सर्वं जगदेतच्चाराचरम्

Transliteration

nirddhārya cātmanātmānaṃ sukhaṃ baṃdhātpramucyate | māyājālamidaṃ sarvaṃ jagadetaccārācaram

Translation

真我を真我によって確定すれば、喜びのうちに束縛から解き放たれる。この動くものも動かぬものも含む一切の世界は、マーヤーの網である。

Word by Word

• निर्धार्य: having ascertained
• निर्धार्य: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: निर्√धृ (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund/Absolutive), ‘having ascertained/determined’

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• आत्मना: by the self
• आत्मना: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन

• आत्मानम्: the self
• आत्मानम्: Karman (कर्म)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• सुखम्: easily
• सुखम्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सुख (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-प्रयोगवत् क्रियाविशेषण (accusative adverb), ‘easily/comfortably’

• बन्धात्: from bondage
• बन्धात्: Apādāna (अपादान)
• Type: Noun
• Root: बन्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन

• प्रमुच्यते: is freed
• प्रमुच्यते: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र√मुच् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (passive sense): ‘is released’

• मायाजालम्: the net of illusion
• मायाजालम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: माया (प्रातिपदिक) + जाल (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (मायायाः जालम्), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• इदम्: this
• इदम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्

• सर्वम्: all
• सर्वम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्

• जगत्: world
• जगत्: Apposition (समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• एतत्: this (very)
• एतत्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• अराचरम्: moving and unmoving
• अराचरम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अचर (प्रातिपदिक) + आचर (प्रातिपदिक)
• Form: द्वन्द्व-समास (अचरं च आचरं च), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; जगत्-विशेषणम्

Speaker

Śaṃkara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A contemplative yogin near Kedāra perceives the world as a shimmering net; behind the veil stands luminous inner Self, calm and unbound.

Characters & Entities

• Ātman
• Māyā
• Jagat (world)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Bondage ends through direct Self-realization; the world’s seeming solidity is described as māyā’s net.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The instruction is embedded in Kedārakhaṇḍa’s sacred narrative frame, but it is not a direct tirtha-praise verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

No external ritual; the prescription is inner ascertainment of the Self (ātma-nirṇaya).