Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 101

Devanagari script

अग्निग्रहश्च हस्तेन स्मृतिमात्रेण पावनम् । भस्मीभूतस्य निर्माणं द्वाभ्यां देहस्य धारणम्

Transliteration

agnigrahaśca hastena smṛtimātreṇa pāvanam | bhasmībhūtasya nirmāṇaṃ dvābhyāṃ dehasya dhāraṇam

Translation

火を手でつかむことができ、ただ想起するだけで清浄となる。灰と化したものを再び成し、また二つの力によって身を保つことができる。

Word by Word

• अग्नि-ग्रहः: grasping of fire
• अग्नि-ग्रहः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक) + ग्रह (प्रातिपदिक; √ग्रह् ग्रहणे)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुष (अग्नेः ग्रहः)

• च: and
• च: Samuccaya (Coordinator/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात

• हस्तेन: with the hand
• हस्तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: हस्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• स्मृति-मात्रेण: by mere remembrance
• स्मृति-मात्रेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: स्मृति (प्रातिपदिक) + मात्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; तत्पुरुष (स्मृतेः मात्रम्)

• पावनम्: purification; purifying (act)
• पावनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पावन (प्रातिपदिक; √पू पवने/शोधने)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• भस्मी-भूतस्य: of (one) reduced to ashes
• भस्मी-भूतस्य: Shashthi-sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: भस्मी (अव्यय/उपसर्गवत्; भस्म-भावे) + भूत (कृदन्त; √भू सत्तायाम् + क्त)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त विशेषण; अव्ययीभाव: भस्मीभूत = भस्मरूपं गतः

• निर्माणम्: re-creation, formation
• निर्माणम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: निर्माण (प्रातिपदिक; √मा निर्माणे + नि उपसर्ग)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• द्वाभ्याम्: by two (means)
• द्वाभ्याम्: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: द्वि (प्रातिपदिक; संख्या)
• Form: द्विवचन-रूप, तृतीया/चतुर्थी/पञ्चमी (3rd/4th/5th), द्विवचन; यहाँ तृतीया (करण) अधिक सम्भाव्य

• देहस्य: of the body
• देहस्य: Shashthi-sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: देह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• धारणम्: supporting, sustaining
• धारणम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धारण (प्रातिपदिक; √धृ धारणे)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced from Māheśvarakhaṇḍa framing)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Rākṣasa-purī (mythic)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A figure calmly holds flame in the palm; a halo of purity arises through mere remembrance; ashes swirl and re-form into a body; the body is sustained by paired powers.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Remembrance (smṛti) is portrayed as spiritually efficacious, and yogic power is shown as mastery over destruction and restoration.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is referenced in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

Only an implied practice: sacred remembrance as a purifier; no detailed ritual steps are given.