Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 36

Devanagari script

ततस्तस्यां मनः स्वीयमनुरक्तमवेक्ष्य च । निगृह्य लीलया देवः स्वकं पृष्ठमवैक्षत । तावदापूर्णधनुषमपश्यत रतिप्रियम्

Transliteration

tatastasyāṃ manaḥ svīyamanuraktamavekṣya ca | nigṛhya līlayā devaḥ svakaṃ pṛṣṭhamavaikṣata | tāvadāpūrṇadhanuṣamapaśyata ratipriyam

Translation

それから、自らの心が彼女に染まり執着したのを見て、デーヴァは戯れるようにそれを抑え、背後を振り返った。するとただちに、ラティの愛し人（カーマデーヴァ）が弓を満月のごとく引き絞っているのが見えた。

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: देश/कालवाचक-अव्यय (adverb: ‘then/from there’)

• तस्याम्: in her
• तस्याम्: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (Locative), एकवचनम्

• मनः: mind
• मनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम्

• स्वीयम्: his own
• स्वीयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स्वीय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (मनः इति)

• अनुरक्तम्: attached, enamored
• अनुरक्तम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अनुरक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; अनु√रञ्ज्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (मनः इति)

• अवेक्ष्य: having observed
• अवेक्ष्य: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: अव√ईक्ष् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund/Absolutive)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक अव्यय (conjunction)

• निगृह्य: having restrained
• निगृह्य: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: नि√ग्रह् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund/Absolutive)

• लीलया: playfully, by sport
• लीलया: Karana (Instrument/Means/करण)
• Type: Noun
• Root: लीला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), एकवचनम्

• देवः: the god (Śiva)
• देवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम्

• स्वकम्: his own
• स्वकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: स्वक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम्; विशेषणम् (पृष्ठम् इति)

• पृष्ठम्: back (rear side)
• पृष्ठम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पृष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम्

• अवैक्षत: looked (at)
• अवैक्षत: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अव√ईक्ष् (धातु)
• Form: लङ्-लकारः (Imperfect/Past), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्

• तावत्: just then
• तावत्: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तावत् (अव्यय)
• Form: परिमाण/कालवाचक-अव्यय (adverb: ‘then/just then/so long’)

• आपूर्णधनुषम्: with bow fully drawn
• आपूर्णधनुषम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: आपूर्ण (कृदन्त-प्रातिपदिक; आ√पॄ) + धनुस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम्; विशेषणम् (रतिप्रियम् इति)

• अपश्यत: saw
• अपश्यत: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √पश् (धातु)
• Form: लङ्-लकारः (Imperfect/Past), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्

• रतिप्रियम्: Rati’s beloved (Kāma)
• रतिप्रियम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रति (प्रातिपदिक) + प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम्

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta), narrating to the sages (deduced)

Visual Art Cues

Scene: The Deva notices his mind’s attachment to Pārvatī, restrains it playfully, turns, and sees Kāma—Rati’s beloved—bow drawn, arrow ready.

Characters & Entities

• Śiva (Deva)
• Pārvatī (implied)
• Kāmadeva (Rati-priya)
• Rati

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Spiritual power is shown as effortless self-mastery—recognizing attachment and restraining it immediately.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is mentioned; the focus is the sacred drama of tapas around Śiva.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse emphasizes inner discipline (self-restraint) rather than external ritual.