Home›Skanda Purana›Mahesvara Khanda›Kaumarika Khanda›Adhyaya 14›Shloka 95
←Previous Verse
Next Verse→

Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 95

Devanagari script

गृहेश्वरीं सद्गुणभूषितां शुभां पंग्वंधयोगेन पतिं समेताम् । न लालयेत्पूरयेन्नैव कामं स किं पुमान्न पुमान्मे मतोस्ति

Transliteration

gṛheśvarīṃ sadguṇabhūṣitāṃ śubhāṃ paṃgvaṃdhayogena patiṃ sametām | na lālayetpūrayennaiva kāmaṃ sa kiṃ pumānna pumānme matosti

Translation

吉祥であり徳に飾られた家の女主人を、たとえ足の不自由な者と目の見えぬ者が出会うような偶然で妻としたとしても、男が彼女を慈しまず、その願いを叶えないならば、彼はいったい何の「男」であろうか？ 私の考えでは、彼は男などではない。

Word by Word
गृहेश्वरीम्the mistress of the house
गृहेश्वरीम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootगृह-ईश्वरी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; तत्पुरुष-समास (गृहस्य ईश्वरी)
सद्गुणभूषिताम्adorned with good qualities
सद्गुणभूषिताम्:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसत्-गुण-भूषित (कृदन्त; √भूष् (धातु) + क्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त विशेषण; तत्पुरुष-समास (सद्गुणैः भूषिता)
शुभाम्auspicious, good
शुभाम्:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुभ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण
पङ्गु-अन्ध-योगेनby the union of the lame and the blind (mutual dependence)
पङ्गु-अन्ध-योगेन:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootपङ्गु-अन्ध-योग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन; द्वन्द्व-समास (पङ्गुश्च अन्धश्च) + योग; करणत्वे
पतिम्husband
पतिम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
समेताम्accompanied (with him), united
समेताम्:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसम्-इ (धातु) → समेत (कृदन्त; क्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; ‘समेता’ = सहिता/युक्ता
नnot
न:
Sambandha (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात (negation particle)
लालयेत्should cherish/caress
लालयेत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√लल्/लालय् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
पूरयेत्should fulfill
पूरयेत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√पॄ/पूरय् (धातु; causative)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन; णिच्-प्रयोग (causative)
नnot
न:
Sambandha (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात
एवindeed, at all
एव:
Sambandha (Particle/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-अव्यय (emphatic particle)
कामम्desire
कामम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
किम्what?
किम्:
Prashna (Interrogative/प्रश्न)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; प्रश्नार्थक-सर्वनाम
पुमान्a man
पुमान्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपुमांस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
नnot
न:
Sambandha (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात
पुमान्a man
पुमान्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपुमांस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
मेof me, my
मे:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन; सर्वनाम
मतःconsidered
मतः:
Kriya-visheshana (Predicative/विधेय)
TypeAdjective
Rootमत (कृदन्त; √मन् (धातु) + क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; ‘मतः’ = considered/thought
अस्तिis
अस्ति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formलट् (present), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
Speaker

Vajrāṅga (contextual continuity from prior verse)

Visual Art Cues

Scene: A didactic court-or-household scene: a virtuous wife adorned with simple auspicious ornaments stands dignified; the husband is shown introspective, receiving a moral rebuke; the imagery contrasts neglect vs. honoring.

Characters & Entities
V
Vajrāṅga
G
Gṛheśvarī (wife/household lady)

FAQs

Dharma in the household requires honoring a virtuous spouse and responsibly fulfilling legitimate needs; neglect is condemned.

No holy site is named; the verse focuses on gṛhastha-dharma rather than tīrtha-māhātmya.

None; it is an ethical declaration about marital duty.

←Previous Verse
Next Verse→