Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 44

Devanagari script

दिनेदिने वर्धमानां तां पश्यन्मुमुदे भृशम् । क्षीरनीरधिवद्रम्यां निशि चांद्रमसीं कलाम्

Transliteration

dinedine vardhamānāṃ tāṃ paśyanmumude bhṛśam | kṣīranīradhivadramyāṃ niśi cāṃdramasīṃ kalām

Translation

日ごとに成長してゆく彼女を見て、彼は大いに歓喜した――それは、夜に乳白の水のきらめきのように麗しい、月の明るい一片を仰ぎ見る者のごとくであった。

Word by Word

• दिने: in (each) day
• दिने: Adhikaraṇa (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दिन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (7th/Locative), एकवचनम्

• दिने: day by day
• दिने: Adhikaraṇa (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दिन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (7th/Locative), एकवचनम्; पुनरुक्ति (day by day)

• वर्धमानाम्: growing
• वर्धमानाम्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वर्धमान (वृध् धातु से शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (2nd/Accusative), एकवचनम्; शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त (present participle)

• ताम्: her
• ताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (2nd/Accusative), एकवचनम्; सर्वनाम

• पश्यन्: seeing
• पश्यन्: Kriyāviśeṣaṇa (Simultaneous action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: पश् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; ‘seeing’

• मुमुदे: rejoiced
• मुमुदे: Kriyā (Main action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: मुद् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम्; आत्मनेपदम्

• भृशम्: greatly
• भृशम्: Kriyāviśeṣaṇa (Manner/intensity/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: भृशम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb: greatly)

• क्षीरनीरधिवत्: like the milky ocean
• क्षीरनीरधिवत्: Kriyāviśeṣaṇa (Simile marker/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्षीर + नीर + धि + वत् (प्रातिपदिक); ‘क्षीरनीरधिवत्’
• Form: अव्ययीभाव-समासः; उपमानार्थ-अव्यय (like the ‘milk-ocean’/milky sea)

• रम्याम्: lovely
• रम्याम्: Karma (Object in comparison/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: रम्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (2nd/Accusative), एकवचनम्; विशेषणम्

• निशि: at night
• निशि: Adhikaraṇa (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: निशा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (7th/Locative), एकवचनम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• चन्द्रमसीम्: moonlit/lunar
• चन्द्रमसीम्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चन्द्रमस् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (2nd/Accusative), एकवचनम्; विशेषणम्

• कलाम्: digit/phase (of the moon)
• कलाम्: Karma (Object of implied comparison/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (2nd/Accusative), एकवचनम्

Speaker

Skanda (deduced narrative voice in Kāśīkhaṇḍa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: At night in the hermitage, the sage watches the maiden’s day-by-day growth with joy; the scene is bathed in moonlight, with a luminous ‘moon-digit’ and shimmering milk-white water imagery evoked poetically.

Characters & Entities

• Vedaśiras
• Dhūtāpāpā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Auspicious growth under dharmic care is celebrated; joy arises from nurturing what is sacred and entrusted.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No named tīrtha appears; the verse uses poetic imagery within the Kāśī-khaṇḍa narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a descriptive, celebratory passage.