Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 9

Devanagari script

रात्रौ सूर्यग्रहो दृष्टो महानिष्टकरो ध्रुवम् । ऐंद्रधनुर्द्वयं रात्रौ यदलोकि न तच्छुभम्

Transliteration

rātrau sūryagraho dṛṣṭo mahāniṣṭakaro dhruvam | aiṃdradhanurdvayaṃ rātrau yadaloki na tacchubham

Translation

夜に日食を見るのは、まことに大いなる凶事を招く。さらに夜に二重の虹が現れるなら、それもまた吉兆ではない。

Word by Word

• रात्रौ: at night
• रात्रौ: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: रात्रि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन (वैदिक/प्रयोगभेदेन रूपम्)

• सूर्य-ग्रहः: solar eclipse
• सूर्य-ग्रहः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूर्य (प्रातिपदिक) + ग्रह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (सूर्यस्य ग्रहः = eclipse of the sun)

• दृष्टः: was seen
• दृष्टः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मणि प्रयोगः (was seen)

• महान्: great
• महान्: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महन्त् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• इष्ट-करः: causing misfortune (lit. causing undesired)
• इष्ट-करः: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इष्ट (प्रातिपदिक) + कर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (इष्टं करोति)

• ध्रुवम्: certainly
• ध्रुवम्: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक)
• Form: निश्चयार्थक-अव्यय (adverb: certainly)

• ऐन्द्र-धनुः-द्वयम्: a pair of rainbows
• ऐन्द्र-धनुः-द्वयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऐन्द्रधनुः (प्रातिपदिक) + द्वय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (ऐन्द्रधनुषोः द्वयम् = pair of rainbows)

• रात्रौ: at night
• रात्रौ: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: रात्रि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• यत्: which
• यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; सम्बन्धबोधक (relative)

• अलोकि: was seen/appeared
• अलोकि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √लोक्/√लुक् (धातु) (आ + √लोक्)
• Form: लुङ् (Aorist), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; कर्मणि/कर्तरि प्रयोगः सन्दर्भानुसार (was seen/appeared)

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation)

• तत्: that
• तत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; निर्देशार्थक

• शुभम्: auspicious
• शुभम्: Kriya (Predicate complement/क्रियापूरक)
• Type: Adjective
• Root: शुभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विधेय-विशेषणम् (it is auspicious)

Speaker

Skanda (deduced, Kāśīkhaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Night sky over Kāśī: an impossible eclipse-like darkening around a sun-disc, and two faint rainbows arcing in moonlit clouds; below, ghats and temples with anxious crowds looking upward.

Characters & Entities

• Indra (via aindradhanuḥ, ‘Indra’s bow’)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Cosmic irregularities are read as warnings; rulers and communities should correct course through dharma and restraint.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The setting is within the Kāśī-khaṇḍa tradition, but this verse focuses on utpāta (portents) rather than a particular tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is prescribed here; it identifies inauspicious astral signs.