Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 270

Devanagari script

स्वर्गापवर्गयोर्दात्री दृष्टा देहांतसेविता । मम प्रियतमा देवि त्वमेव तपसो बलात्

Transliteration

svargāpavargayordātrī dṛṣṭā dehāṃtasevitā | mama priyatamā devi tvameva tapaso balāt

Translation

おお女神よ、あなたは天界と究竟の解脱とを授ける御方。身の命尽きるその時まで、求め奉り仕えるべきである。苦行（タパス）の力により、ただあなたこそ我が最愛となった。

Word by Word

• स्वर्गापवर्गयोः: of heaven and liberation
• स्वर्गापवर्गयोः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग (प्रातिपदिक) + अपवर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, षष्ठी-विभक्तिः (6th/Genitive), द्विवचनम्; समासः—द्वन्द्वः (स्वर्ग+अपवर्ग)

• दात्री: giver, bestower
• दात्री: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्

• दृष्टा: seen, beheld
• दृष्टा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दृश् (धातु) → दृष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘दात्री’ इत्यस्य विशेषणम्

• देहान्तसेविता: served till the end of the body (till death)
• देहान्तसेविता: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: देहान्त (प्रातिपदिक) + सेव् (धातु) → सेवित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (देहान्ते सेविता = देहान्त-सेविता); क्त-प्रत्ययान्त, स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘दात्री’ इत्यस्य विशेषणम्

• मम: my
• मम: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः (6th/Genitive), एकवचनम्; सर्वनाम

• प्रियतमा: most beloved
• प्रियतमा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: तमप्-प्रत्ययान्त (superlative), स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• देवि: O goddess
• देवि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, सम्बोधन-विभक्तिः (Vocative), एकवचनम्

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्; सर्वनाम

• एव: indeed, alone
• एव: Avyaya (Emphasis/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपातः (particle of emphasis)

• तपसः: of austerity
• तपसः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, षष्ठी-विभक्तिः (6th/Genitive), एकवचनम्

• बलात्: by the power (due to the force)
• बलात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: बल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, पञ्चमी-विभक्तिः (5th/Ablative), एकवचनम्; हेतौ/कारणे (by reason of)

Speaker

Unspecified in snippet (likely Śiva addressing Devī within the narrative context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Agastya (broader Kāśīkhaṇḍa frame) / Sūta-Vyāsa frame in adjacent chapters

Visual Art Cues

Scene: Śiva addresses Devī with intimate reverence, declaring her the giver of heaven and liberation; the setting evokes Kāśī’s sanctity—temple lamps, ghāṭa atmosphere, and a quiet, ascetic aura.

Characters & Entities

• Devī
• Svarga
• Apavarga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Single-minded devotion to the Goddess is portrayed as the direct means to both worldly merit (svarga) and ultimate freedom (apavarga).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The broader frame is Kāśī Māhātmya in the Skanda Purāṇa, though this verse itself praises the Goddess rather than naming a specific tirtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

Continual seva (worship/service) ‘until the end of the body’ is emphasized; no specific dāna/snān/japa item is stated in this verse.