Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 32

Devanagari script

ज्ञानं तीर्थं धृतिस्तीर्थं तपस्तीर्थमुदाहृतम् । तीर्थानामपि तत्तीर्थं विशुद्धिर्मनसः परा

Transliteration

jñānaṃ tīrthaṃ dhṛtistīrthaṃ tapastīrthamudāhṛtam | tīrthānāmapi tattīrthaṃ viśuddhirmanasaḥ parā

Translation

智慧はティールタ、堅忍もティールタ、苦行もティールタと説かれる。だが諸ティールタの中で至上のティールタとは、心の完全なる清浄である。

Word by Word

• ज्ञानम्: knowledge
• ज्ञानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विधेय

• तीर्थम्: a tīrtha
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विधेय

• धृतिः: steadfastness, fortitude
• धृतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; विधेय

• तीर्थम्: a tīrtha
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विधेय

• तपः: austerity, penance
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विधेय

• तीर्थम्: a tīrtha
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विधेय

• उदाहृतम्: has been declared
• उदाहृतम्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उद्-आ-हृ (धातु)
• Form: कृदन्त (past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; कर्मणि-भावः ‘has been declared’

• तीर्थानाम्: of (all) tīrthas
• तीर्थानाम्: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6), बहुवचन; सम्बन्ध (of tīrthas)

• अपि: even, also
• अपि: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अप्यर्थ (even/also)

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषणम् (qualifying तीर्थम्)

• तीर्थम्: (the true) tīrtha
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विधेय

• विशुद्धिः: purity, purification
• विशुद्धिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विशुद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; विधेय

• मनसः: of the mind
• मनसः: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; सम्बन्ध (of the mind)

• परा: supreme, highest
• परा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; विशेषणम् (qualifying विशुद्धिः)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra (citta-śuddhi as parama-tīrtha)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A yogin seated near a Kāśī shrine; above him float three luminous emblems—book (jñāna), mountain (dhṛti), fire (tapas)—all converging into a clear lotus-mind (viśuddha manas) depicted as a radiant lake, labeled ‘पराविशुद्धिः’.

Characters & Entities

• Kāśī (Vārāṇasī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

All religious merits culminate in mental purification; inner clarity is the highest pilgrimage.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the textual setting, but the ‘supreme tīrtha’ is defined as viśuddhi of the mind—portable and universal.

What ritualistic prescription is mentioned?

Pursue jñāna, maintain dhṛti, and undertake tapas, with the aim of achieving complete mental purity.