Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 68

Devanagari script

किमेतन्मंदगतयश्चित्रं हृदि मुनीश्वर । त्रिकालज्ञो मुनिः प्राह धर्मक्षेत्रमुपागतम्

Transliteration

kimetanmaṃdagatayaścitraṃ hṛdi munīśvara | trikālajño muniḥ prāha dharmakṣetramupāgatam

Translation

（ラーマ曰く）「牟尼の主よ、なぜ我が胸にこの不思議が起こるのか——皆が遅く進むのはなぜか。」三世を知る聖仙は答えた。「汝はダルマクシェートラ、ダルマの聖なる原に到ったのだ。」

Word by Word

• किम्: what
• किम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; प्रश्नवाचक

• एतत्: this
• एतत्: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; विशेषणम् (qualifying किम्)

• मन्दगतयः: slow-paced (ones)
• मन्दगतयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: मन्द-गति (प्रातिपदिक; components: मन्द + गति)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; विशेषणम् (understood: 'they')

• चित्रम्: strange, wondrous
• चित्रम्: Kriya (Predicate complement/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: चित्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; विधेय-विशेषणम् (predicative)

• हृदि: in (my) heart/mind
• हृदि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हृद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन

• मुनीश्वर: O lord of sages
• मुनीश्वर: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: मुनीश्वर (प्रातिपदिक; components: मुनि + ईश्वर)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन

• त्रिकालज्ञः: knower of the three times
• त्रिकालज्ञः: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि-काल-ज्ञ (प्रातिपदिक; components: त्रि + काल + ज्ञ)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषणम् (qualifying मुनिः)

• मुनिः: the sage
• मुनिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• प्राह: said
• प्राह: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र+अह्/ब्रू (धातु; परस्मै)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्

• धर्मक्षेत्रम्: the sacred field (Dharmakṣetra)
• धर्मक्षेत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धर्म-क्षेत्र (प्रातिपदिक; components: धर्म + क्षेत्र)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• उपागतम्: arrived at, reached
• उपागतम्: Kriya (Predicate complement/क्रिया-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: उप+आ+गम् (धातु) → उपागत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; 'having reached/arrived at' (qualifying implied 'you/they')

Speaker

Rāma (question) and Vasiṣṭha (answer)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dharmakṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Close-up of Rāma’s questioning face, then Vasiṣṭha’s calm declaration. The landscape subtly shifts—trees form a natural gateway, light softens, suggesting the invisible boundary of Dharmakṣetra.

Characters & Entities

• Rāma
• Vasiṣṭha
• Dharmakṣetra (Dharmāraṇya kṣetra)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A true kṣetra of dharma reshapes behavior and pace; sanctity naturally induces restraint and reverence.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dharmakṣetra/Dharmāraṇya—the sacred precinct explicitly named as the cause of the change.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual; it identifies the sacred boundary and its spiritual effect.