Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 6

Devanagari script

सत्त्वावलंबितप्राणमायुःशेषेण रक्षितम् । निश्वासोच्छ्वास पवनवृत्तिसूचितजीवितम्

Transliteration

sattvāvalaṃbitaprāṇamāyuḥśeṣeṇa rakṣitam | niśvāsocchvāsa pavanavṛttisūcitajīvitam

Translation

その命の息はただ内なる決意に支えられ、残る寿命もかろうじて保たれていた。生きているしるしは、吸う息・吐く息にともなう風のかすかな動きのみであった。

Word by Word

• सत्त्वावलंबितप्राणम्: whose life-breath is supported by (mere) vitality
• सत्त्वावलंबितप्राणम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सत्त्व (प्रातिपदिक) + अवलम्बित (कृदन्त; अवलम्ब् धातु, क्त) + प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (सत्त्वेन अवलम्बितः प्राणः यस्य/यत्र)

• आयुः: life-span
• आयुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आयुस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (कर्तृ/उद्देश्य), एकवचन

• शेषेण: by what remains / by the remainder
• शेषेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: शेष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन

• रक्षितम्: protected / preserved
• रक्षितम्: Kriya-visheshana (Predicative/क्रियाविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रक्ष् (धातु) → रक्षित (कृदन्त; क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि (past passive participle)

• निश्वासोच्छ्वास: in-breathing and out-breathing
• निश्वासोच्छ्वास: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: निश्वास (प्रातिपदिक) + उच्छ्वास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्तृ/हेतु), एकवचन (समाहार-द्वन्द्व/द्वन्द्वसमास)

• पवनवृत्ति: the activity/motion of wind
• पवनवृत्ति: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: पवन (प्रातिपदिक) + वृत्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया/षष्ठी-सम्बन्धार्थे समासः; समासः—तत्पुरुषः (पवनस्य वृत्तिः)

• सूचितजीवितम्: whose life is indicated (only) by (that)
• सूचितजीवितम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सूचित (कृदन्त; सूच् धातु, क्त) + जीवित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (सूचितं जीवितं यस्य)

Speaker

Narrator (Purāṇic voice; likely Sūta/Lomaharṣaṇa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dharmāraṇya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Close, intimate focus on the ascetic’s chest and nostrils—breath almost imperceptible; the body is still, yet a faint movement of air marks life; the forest holds its breath with him.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

In profound meditation, life is upheld by sattva (steadfast resolve), and breath becomes the subtle marker of embodied existence.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dharmāraṇya is the implied sacred landscape; the verse focuses on the ascetic within that holy setting.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse emphasizes contemplative austerity rather than outward ritual.