Mantra 3
Rishi: Puruṣa-sūkta tradition
Devata: Puruṣa / Prajāpati
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
ए॒तावा॑नस्य महि॒मातो॒ ज्यायाँ॑श्च॒ पूरु॑षः । पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि
Transliteration
etā́vān asya mahimā́to jyā́yāṃś ca púruṣaḥ | pā́do ’sya víśvā bhūtā́ni tripā́d asyā́mṛtaṃ diví
Translation
これほどまでにその威徳は大いなるもの。しかもプルシャ（Puruṣa）はこれをも超えて大いなる者である。彼の一足は一切の存在となり、三足は天における不死（アムリタ）である。
Padapatha (Word Analysis)
एतावान् । अस्य । महिमा । अतः । ज्यायान् । च । पुरुषः । पादः । अस्य । विश्वा । भूतानि । त्रिपादः । अस्य । अमृतम् । दिवि
Word by Word
एतावान्so much; this great (in extent)
एतावान्:
विशेषणम् (कर्तृ-पदस्य)
TypeAdjective
Rootएतावत् (प्रातिपदिक)
अस्यof him/its
अस्य:
सम्बन्धः (षष्ठी)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
महिमाgreatness; majesty
महिमा:
कर्तृ/विधेय-नाम (अस्ति-लोपे)
TypeNoun
Rootमहिमन् (प्रातिपदिक)
अतःbeyond this; more than this
अतः:
हेतु/अपादानार्थ-निर्देशः (तस्मात्/अतः = ‘thereafter/than this’)
TypeIndeclinable
Rootअतः (अव्यय)
ज्यायान्greater
ज्यायान्:
विशेषणम् (पूरुषः)
TypeAdjective
Rootज्यायस् (प्रातिपदिक; तुलनात्मक)
चand
च:
समुच्चयः
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
पूरुषःthe Puruṣa (Cosmic Person)
पूरुषः:
कर्तृ/विधेय-नाम (अस्ति-लोपे)
TypeNoun
Rootपूरुष (प्रातिपदिक)
पादःa quarter; a foot/part
पादः:
कर्तृ/विधेय-नाम (अस्ति-लोपे)
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
अस्यof him
अस्य:
सम्बन्धः (षष्ठी)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
विश्वाall
विश्वा:
विशेषणम् (भूतानि)
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
भूतानिbeings; created entities
भूतानि:
कर्तृ/विधेय-नाम (अस्ति-लोपे)
TypeNoun
Rootभूत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √भू + क्त)
त्रिपादःthe three-quartered (Puruṣa); having three parts
त्रिपादः:
कर्तृ/विधेय-नाम (अस्ति-लोपे)
TypeAdjective (used substantively)
Rootत्रिपाद्/त्रिपाद (प्रातिपदिक; ‘three-footed/three-quartered’)
अस्यof him
अस्य:
सम्बन्धः (षष्ठी)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अमृतम्the immortal; immortality
अमृतम्:
कर्तृ/विधेय-नाम (अस्ति-लोपे)
TypeNoun/Adjective
Rootअमृत (प्रातिपदिक)
दिविin heaven; in the sky
दिवि:
अधिकारणम्
TypeNoun
Rootदिव् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
P
PuruṣaP
PrajāpatiRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes