Shukla Yajur Veda — Adhyaya 30, Mantra 19
Rishi: Prajāpati (ritual-theological attribution typical for Puruṣamedha catalogues)
Devata: Prajāpati / Viśve-devāḥ in a comprehensive sense (sound-as-totality subordinated to Prajāpati)
Chandas: Yajus (prose formula)
Samhita Patha (Devanagari)
प्र॒ति॒श्रुत्का॑या अर्त॒नं घोषा॑य भ॒षमन्ता॑य बहुवा॒दिन॑मन॒न्ताय॒ मूक॒ᳪ शब्दा॑याडम्बराघा॒तं मह॑से वीणावा॒दं क्रोशा॑य तूणव॒ध्मम॑वरस्प॒राय॑ शङ्ख॒ध्मं वना॑य वन॒पम॒न्यतो॑रण्याय दाव॒पम्
Transliteration
pratiśrutkā́yai artanáṃ ghóṣāya bhaṣamántāya bahuvā́dinam anantā́ya mūkáṃ śabdā́yāḍambarāghātáṃ maháse vīṇāvādáṃ krośā́ya tūṇavadhmáṃ avarasparā́ya śaṅkhadhmáṃ vanā́ya vanapám anyatóraṇyāya dāvapám
Translation
こだまに、転がる響きを；喧噪に；つぶやく者に；多弁なる言葉に；尽きることなきものに；黙せるものに；音に；大太鼓の打撃に；その威光に；ヴィーナー（vīṇā）の奏に；叫びに；ラッパの吹鳴に；深く鳴りわたる震えに；法螺（śaṅkha）の吹奏に；林に；林の守護者に；彼方の荒れ林に；林を焼く火に。
Padapatha (Word Analysis)
प्रति-श्रुत्कायै । अर्तनम् । घोषाय । भषमन्ताय । बहु-वादिनम् । अनन्ताय । मूकम् । शब्दाय । आडम्बर-आघातम् । महसे । वीणा-वादम् । क्रोशाय । तूण-वध्मम् । अवर-स्पराय । शङ्ख-ध्मम् । वनाय । वन-पम् । अन्यतः-अरण्याय । दाव-पम्
Word by Word
प्रतिश्रुत्कायto the echo / reverberation
प्रतिश्रुत्काय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootप्रतिश्रुत्का (प्रातिपदिक; प्रति-श्रुत् + क)
अर्तनम्the turning/whirling (sound)
अर्तनम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअर्तन (प्रातिपदिक)
घोषायto the loud noise / shout
घोषाय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootघोष (प्रातिपदिक)
भषमन्तायto the babbling/clamorous one
भषमन्ताय:
सम्प्रदान
TypeAdjective
Rootभषमन्त (प्रातिपदिक; भष्/भाष्-ध्वन्यर्थक से)
बहुवादिनम्the much-speaking one
बहुवादिनम्:
कर्म
TypeNoun
Rootबहुवादिन् (प्रातिपदिक)
अनन्तायto the endless/limitless
अनन्ताय:
सम्प्रदान
TypeAdjective
Rootअनन्त (प्रातिपदिक)
मूकम्the mute/silent (one)
मूकम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootमूक (प्रातिपदिक)
शब्दायto sound
शब्दाय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootशब्द (प्रातिपदिक)
आडम्बराघातम्the striking of a drum / pompous beating
आडम्बराघातम्:
कर्म
TypeNoun
Rootआडम्बराघात (प्रातिपदिक; आडम्बर + आघात)
महसेto greatness / majesty
महसे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootमहस् (प्रातिपदिक)
वीणावादम्the playing of the vīṇā
वीणावादम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवीणावाद (प्रातिपदिक; वीणा + वाद)
क्रोशायto a cry / shout
क्रोशाय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootक्रोश (प्रातिपदिक)
तूणवध्मम्the blowing of a tube/trumpet
तूणवध्मम्:
कर्म
TypeNoun
Rootतूणवध्म (प्रातिपदिक; तूण + वध्म)
अवरस्परायto mutual/reciprocal (sound)
अवरस्पराय:
सम्प्रदान
TypeAdjective
Rootअवरस्पर (प्रातिपदिक)
शङ्खध्मम्the blowing of a conch
शङ्खध्मम्:
कर्म
TypeNoun
Rootशङ्खध्म (प्रातिपदिक; शङ्ख + ध्म)
वनायto the forest
वनाय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
वनपम्the forest-dweller / forest-guard
वनपम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवनप (प्रातिपदिक)
अन्यतःfrom elsewhere
अन्यतः:
अपादान
TypeIndeclinable
Rootअन्यतः (अव्यय)
अरण्यायto the wilderness
अरण्याय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootअरण्य (प्रातिपदिक)
दावपम्the forest-fire (as a devouring one)
दावपम्:
कर्म
TypeNoun
Rootदावप (प्रातिपदिक; दाव ‘forest-fire’ + प)
Entities Mentioned
P
PrajāpatiV
Viśve-devāḥ (comprehensive divine totality)Ś
Śabda (Sound) as a sacralized principleRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes