Mantra 29
Rishi: Yājñavalkya-tradition (school attribution)
Devata: Naktā-Uṣasā (Night and Dawn), bringing/manifesting Indra’s all-power
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
होता॑ यक्षत्सु॒पेश॑सा सुशि॒ल्पे बृ॑ह॒ती उ॒भे नक्तो॒षासा॒ न द॑र्श॒ते विश्व॒मिन्द्रं॑ वयो॒धस॑म् । त्रि॒ष्टुभं॒ छन्द॑ इ॒हेन्द्रि॒यं प॑ष्ठ॒वाहं॒ गां वयो॒ दध॑द्वी॒तामाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
Transliteration
hótā yákṣat supéśasā suśílpe bṛhatī́ ubhé náktoṣásā ná darśaté víśvam índraṃ vayodhásam | triṣṭúbhaṃ chánda ihéndriyáṃ paṣṭhavāháṃ gā́ṃ váyo dádhad vītā́m ā́jyasya hótar yája
Translation
ホートリ（Hotṛ）は、麗しく飾られ、巧みに形づくられた偉大なる一対――夜と曙（うしお）――目に現れるものを祭祀して讃えよ。（そして）万有なるインドラ（Indra）、生命力の授与者をもたらせ。ここに韻律はトリシュトゥブ（Triṣṭubh）。ここにインドラの威力あり。背に負う牛と活力を授けつつ、二者よギー（酥油）へ来たれ；ホートリよ、祭れ。
Padapatha (Word Analysis)
होता । यक्षत् । सुपेशसा । सुशिल्पे । बृहती । उभे । नक्तोषासा । न । दर्शते । विश्वम् । इन्द्रम् । वयोधसम् । त्रिष्टुभम् । छन्दः । इह । इन्द्रियम् । पष्ठवाहम् । गाम् । वयः । दधत् । वीताम् । आज्यस्य । होतः । यज
Word by Word
होताthe Hotṛ-priest
होता:
कर्तृ
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक) < √हु (जुहोति)
यक्षत्let him worship / may he offer
यक्षत्:
कर्तृ-क्रिया
TypeVerb
Root√यज् (यक्षति)
सु-पेशसाwith good beauty / of fair form
सु-पेशसा:
करण/विशेषण
TypeAdjective
Rootसु + पेशस् (प्रातिपदिक)
सु-शिल्पेwell-crafted, skilful (two)
सु-शिल्पे:
विशेषण
TypeAdjective
Rootसु + शिल्प (प्रातिपदिक)
बृहतीgreat, lofty (two)
बृहती:
विशेषण
TypeAdjective
Rootबृहती (प्रातिपदिक)
उभेboth (of them)
उभे:
कर्म (यक्षत् इत्यस्य)
TypePronoun
Rootउभ (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
नक्तःNight (goddess)
नक्तः:
कर्तृ/विषय
TypeNoun
Rootनक्त (प्रातिपदिक)
उषासाDawn (goddess)
उषासा:
कर्तृ/विषय
TypeNoun
Rootउषस् (प्रातिपदिक)
नlike
न:
सम्बन्ध
TypeIndeclinable
Rootन
दर्शतेappears, is seen
दर्शते:
कर्तृ-क्रिया
TypeVerb
Root√दृश् (दर्शते)
विश्वम्all, the whole
विश्वम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
इन्द्रम्Indra
इन्द्रम्:
कर्म (दर्शते/यक्षत्-सम्बद्ध)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
वयोधसम्strength-giving / life-sustaining
वयोधसम्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootवयोधस् (प्रातिपदिक)
त्रिष्टुभम्the Triṣṭubh (metre)
त्रिष्टुभम्:
कर्म/विशेष्य
TypeNoun
Rootत्रिष्टुभ् (प्रातिपदिक)
छन्दःmetre, poetic measure
छन्दः:
कर्तृ/विषय
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
इहhere
इह:
अधिकरण
TypeIndeclinable
Rootइह
इन्द्रियम्power, vigour
इन्द्रियम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
पष्ठ-वाहम्bearing on the back / back-borne
पष्ठ-वाहम्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootपष्ठ + वाह (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि/तत्पुरुष)
गाम्cow
गाम्:
कर्म
TypeNoun
Rootगो (प्रातिपदिक)
वयःvitality, life, strength
वयः:
कर्म
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
दधत्placing, bestowing
दधत्:
कर्तृ-विशेषण
TypeVerb (participle)
Root√धा (दधाति)
वीताम्let the two come/accept (the offering)
वीताम्:
कर्तृ-क्रिया
TypeVerb
Root√वी (वीयते/वीत) अथवा √व्या/√वृ (आह्वान/स्वीकारार्थे वैदिक)
आज्यस्यof ghee
आज्यस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootआज्य (प्रातिपदिक)
होतरिin/at the Hotṛ (office), with the Hotṛ
होतरि:
अधिकरण
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक)
यजworship! offer!
यज:
आज्ञा
TypeVerb
Root√यज्
Entities Mentioned
N
Naktā-Uṣasā (Night and Dawn)I
IndraRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes