Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 2

Rishi: Yājñavalkya-tradition / Adhvaryu corpus
Devata: Vāta/Prāṇa; meteorological powers; Aditi; Nirṛti
Chandas: Yajus (prose)

वातं॑ प्रा॒णेना॑पा॒नेन॒ नासि॑के उपया॒ममध॑रे॒णौष्ठे॑न॒ सदुत्त॑रेण प्रका॒शेनान्त॑रमनूका॒शेन॒ बाह्यं॑ निवे॒ष्यं मू॒र्ध्ना स्त॑नयि॒त्नुं नि॑र्बा॒धेना॒शनिं॑ म॒स्तिष्के॑ण वि॒द्युतं॑ क॒नीन॑काभ्यां॒ कर्णा॑भ्या॒ᳪ श्रोत्रँ॒ श्रोत्रा॑भ्यां॒ कर्णौ॑ तेद॒नीम॑धरक॒ण्ठेना॒पः शु॑ष्कक॒ण्ठेन॑ चि॒त्तं मन्या॑भि॒रदि॑तिᳪ शी॒र्ष्णा निरृ॑तिं॒ निर्ज॑र्जल्येन शी॒र्ष्णा सं॑क्रोशैः प्रा॒णान् रेष्माण॑ᳪ स्तु॒पेन॑

vā́taṃ prāṇéna apānéna nā́sike upayā́mam adharéṇauṣṭhéna sád uttaréṇa prakāśénā́ntaram anūkāśéna bā́hyaṃ niveśyáṃ mūrdhnā́ stanayitnúṃ nirbādhénāśániṃ mastíṣkeṇa vidyútam kanī́nakābhyāṃ karṇā́bhyāṃ śrótraṃ śrotrā́bhyāṃ karṇáu te adānī́m adharakaṇṭhéna ā́paḥ śuṣkakaṇṭhéna cittáṃ manyā́bhir áditiṃ śī́rṣṇā nírṛtiṃ nirjárjalyena śī́rṣṇā saṃkróśaiḥ prāṇā́n réṣmāṇaṃ stupéna

吸気によって風を配し、呼気によって鼻孔を配す。下唇によって取り入れ(upayāma)を、上唇によって「有」(sat)を配す。光明によって内なるものを、残光によって外なるものを配す。頭頂によって雷鳴を、圧砕の力によって雷霆(落雷)を配す。脳によって稲妻を、まぶたによって稲妻を配す。耳によって聴覚を、聴覚によって両耳を配す。いま(te-dānīm)の下喉によって水々を、乾ける喉によって心(citta)を配す。頸の側(manyā)によってアディティ(Aditi)を、頭によってニルリティ(Nirṛti)を配す。無髄なるもの(nirjarjalyena)の頭によって哀号を、叫喚によって諸気息(prāṇa)を配す。葦の繊維(reṣmāṇa)を草束(stupa)によって配す。

वातम् । प्राणेन । अपानेन । नासिके । उपयामम् । अधरेण । ओष्ठेन । सत् । उत्तरेण । प्रकाशेन । अन्तरम् । अनूकाशेन । बाह्यम् । निवेश्यम् । मूर्ध्ना । स्तनयित्नुम् । निर्बाधेन । अशानिम् । मस्तिष्केण । विद्युतम् । कनीनकाभ्याम् । कर्णाभ्याम् । श्रोत्रम् । श्रोत्राभ्याम् । कर्णौ । ते । अदानीम् । अधर-कण्ठेन । अपः । शुष्क-कण्ठेन । चित्तम् । मन्याभिः । अदितिम् । शीर्ष्णा । निरृतिम् । निर्जर्जल्येन । शीर्ष्णा । संक्रोशैः । प्राणान् । रेष्माणम् । स्तुपेन

वातम्wind
वातम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवात (प्रातिपदिक) < √वा (वाति) ‘to blow’
प्राणेनwith the in-breath (prāṇa)
प्राणेन:
करण
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक)
अपानेनwith the out-breath (apāna)
अपानेन:
करण
TypeNoun
Rootअपान (प्रातिपदिक)
नासिके(in) the two nostrils
नासिके:
अधिकारण
TypeNoun
Rootनासिका (प्रातिपदिक)
उपयामम्the act of drawing in / bringing under control
उपयामम्:
कर्म
TypeNoun
Rootउपयाम (प्रातिपदिक) ‘taking/bringing near; restraint’
अधरेणwith the lower
अधरेण:
करण
TypeAdjective
Rootअधर (प्रातिपदिक)
ओष्ठेनwith the lip
ओष्ठेन:
करण
TypeNoun
Rootओष्ठ (प्रातिपदिक)
सत्being; the existent
सत्:
कर्म
TypeAdjective
Rootसत् (प्रातिपदिक) < √अस् ‘to be’ (कृदन्त)
उत्तरेणwith the upper
उत्तरेण:
करण
TypeAdjective
Rootउत्तर (प्रातिपदिक)
प्रकाशेनwith light; by illumination
प्रकाशेन:
करण
TypeNoun
Rootप्रकाश (प्रातिपदिक)
अन्तरम्the inner (space/part)
अन्तरम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootअन्तर (प्रातिपदिक)
अनूकाशेनwith the intermediate space
अनूकाशेन:
करण
TypeNoun
Rootअनूकाश (प्रातिपदिक) ‘following-space; intermediate space’
बाह्यम्the outer (space/part)
बाह्यम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootबाह्य (प्रातिपदिक)
निवेष्यम्to be settled/placed
निवेष्यम्:
कर्म
TypeVerbal adjective
Rootनिवेश्य (gerundive) < नि-√विश् ‘to enter, settle’
मूर्ध्नाwith the head/crown
मूर्ध्ना:
करण
TypeNoun
Rootमूर्धन् (प्रातिपदिक)
स्तनयित्नुम्thunder
स्तनयित्नुम्:
कर्म
TypeNoun
Rootस्तनयित्नु (प्रातिपदिक) ‘thunder’
निर्बाधेनwith unobstructed force / by removal of obstruction
निर्बाधेन:
करण
TypeNoun/Adjective
Rootनिर्बाध (प्रातिपदिक) ‘unobstructed; removing obstruction’
अशनिम्thunderbolt
अशनिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअशनि (प्रातिपदिक) ‘thunderbolt’
मस्तिष्केणwith the brain
मस्तिष्केण:
करण
TypeNoun
Rootमस्तिष्क (प्रातिपदिक)
विद्युतम्lightning
विद्युतम्:
कर्म
TypeNoun
Rootविद्युत् (प्रातिपदिक)
कनीनकाभ्याम्with the two pupils
कनीनकाभ्याम्:
करण
TypeNoun
Rootकनीनका (प्रातिपदिक) ‘pupil of the eye’
कर्णाभ्याम्with the two ears
कर्णाभ्याम्:
करण
TypeNoun
Rootकर्ण (प्रातिपदिक)
श्रोत्रम्hearing; the organ of hearing
श्रोत्रम्:
कर्म
TypeNoun
Rootश्रोत्र (प्रातिपदिक)
श्रोत्राभ्याम्with the two organs of hearing
श्रोत्राभ्याम्:
करण
TypeNoun
Rootश्रोत्र (प्रातिपदिक)
कर्णौthe two ears
कर्णौ:
कर्म
TypeNoun
Rootकर्ण (प्रातिपदिक)
तेyour/of you
ते:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
अनीम्now; at this time
अनीम्:
अधिकारण
TypeIndeclinable
Rootअनीम् (अव्यय) ‘now; just then’
अधरकण्ठेनwith the lower throat
अधरकण्ठेन:
करण
TypeNoun
Rootअधरकण्ठ (प्रातिपदिक) ‘lower throat’
अपःwaters
अपः:
कर्म
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक) ‘water’
शुष्ककण्ठेनwith the dry throat
शुष्ककण्ठेन:
करण
TypeNoun
Rootशुष्ककण्ठ (प्रातिपदिक) ‘dry throat’
चित्तम्mind; thought
चित्तम्:
कर्म
TypeNoun
Rootचित्त (प्रातिपदिक)
मन्याभिःwith the neck-sinews (manyās)
मन्याभिः:
करण
TypeNoun
Rootमन्या (प्रातिपदिक) ‘neck-sinews/nape; (also) wrath’ (याजुष-देहाङ्गार्थे)
अदितिम्Aditi
अदितिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअदिति (प्रातिपदिक)
शीर्ष्णाwith the head
शीर्ष्णा:
करण
TypeNoun
Rootशीर्षन् (प्रातिपदिक)
निरृतिम्Nirṛti (goddess of dissolution)
निरृतिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootनिरृति (प्रातिपदिक)
निर्जर्जल्येनwith decay/wasting
निर्जर्जल्येन:
करण
TypeNoun
Rootनिर्जर्जल्य (प्रातिपदिक) ‘decrepitude/decay; wasting’
शीर्ष्णाwith the head
शीर्ष्णा:
करण
TypeNoun
Rootशीर्षन् (प्रातिपदिक)
संक्रोशैःwith cries/shouts
संक्रोशैः:
करण
TypeNoun
Rootसंक्रोश (प्रातिपदिक) ‘crying out; shout’
प्राणान्vital breaths
प्राणान्:
कर्म
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक)
रेष्माणम्rein/bridle (controlling cord)
रेष्माणम्:
कर्म
TypeNoun
Rootरेष्मन्/रेष्मा (प्रातिपदिक) ‘rein; bridle; ray/cord’
स्तुपेनwith a tuft/bunch (stupa)
स्तुपेन:
करण
TypeNoun
Rootस्तुप (प्रातिपदिक) ‘tuft; bunch; (ritual) cluster’
V
Vāta / Prāṇa
M
Meteorological powers (Stanayitnu, Aśani, Vidyut)
Ā
Āpas (Waters)
A
Aditi
N
Nirṛti