कैलासगमनं कुबेरसख्यं च — Śiva’s Journey to Kailāsa and His Friendship with Kubera

Verse 1

प्रत्यहं तस्य जननी सुतं गुणनिधिं मृदु । शास्ति स्नेहार्द्रहृदया ह्युपवेश्य स्म नारद

おおナーラダよ、彼の母は日ごとに、愛により心を和らげた優しき者として、徳の宝蔵たるその柔和な息子を座らせ、慈しみをもって教え諭し、戒め給うた。

Verse 2

नारद उवाच । कदागतो हि कैलासं शंकरो भक्तवत्सलः । क्व वा सखित्वं तस्यासीत्कुबेरेण महात्मना

ナーラダは言った。「帰依者に慈しみ深いシャンカラは、いつカイラーサに来られたのですか。さらに、大いなる魂をもつクベーラとの友誼は、どこで、いかにして生じたのですか。」

Verse 3

किं चकार हरस्तत्र परिपूर्णः शिवाकृतिः । एतत्सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं मम

「そこにおいてハラは何をなされたのか。まさにシヴァの御姿として円満に顕現しておられるのに。すべてを余すところなく語ってください。私の知りたい思いはこの上なく大きいのです。」

Verse 4

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः । यथा जगाम कैलासं सखित्वं धनदस्य च

ブラフマーは言った。「聞きなさい、ナーラダよ。私は月を頂く主（シヴァ）の聖なる御業を語ろう。いかにしてカイラーサへ赴かれたか、そして財宝の主ダナダ（クベーラ）との友情がいかに結ばれたかを。」

Verse 5

असीत्कांपिल्यनगरे सोमयाजिकुलोद्भवः । दीक्षितो यज्ञदत्ताख्यो यज्ञविद्याविशारदः

カーンピリヤの都には、ディークシャー（灌頂・入門）を受けたバラモン、ヤジュニャダッタという者がいた。彼はソーマ祭を司る家系に生まれ、ヴェーダ祭式の聖なる学知に通暁していた。

Verse 6

वेदवेदांगवित्प्राज्ञो वेदान्तादिषु दक्षिणः । राजमान्योऽथ बहुधा वदान्यः कीर्तिभाजनः

彼はヴェーダとその補助学問に精通した賢者であり、ヴェーダーンタや関連する学問に熟達していました。王たちに敬われ、多方面で寛大であり、良き名声の器となりました。

Verse 7

अग्निशुश्रूषणरतो वेदाध्ययनतत्परः । सुन्दरो रमणीयांगश्चन्द्रबिंबसमाकृतिः

彼は聖なる火を恭しく守ることに献身し、ヴェーダの学習に専念していました。端正な顔立ちで美しい肢体を持ち、その姿は輝く月輪のようでした。

Verse 8

आसीद्गुणनिधिर्नाम दीक्षितस्यास्य वै सुतः । कृतोपनयनस्सोष्टौ विद्या जग्राह भूरिशः । अथ पित्रानभिज्ञातो यूतकर्मरतोऽभवत्

そのディークシタには、グナニディという名の息子がいた。ウパナヤナ（聖紐の入門儀礼）を受けてのち、彼は大いなる勤勉さで多くの学芸を修めた。だが後に—父の知らぬ間に—賭博などの遊興に耽るようになった。

Verse 9

आदायादाय बहुशो धनं मातुस्सकाशतः । समदाद्यूतकारेभ्यो मैत्रीं तैश्च चकार सः

彼は母から何度も金を持ち出し、それを賭博者たちに与え、さらに彼らと交友を結んだ。

Verse 10

संत्यक्तब्राह्मणाचारः संध्यास्नानपराङ्मुखः । निंदको वेदशास्त्राणां देवब्राह्मणनिंदकः

彼はブラーフマナに定められた行いを捨て、日々のサンディヤー（薄明の祈り）と浄めの沐浴にも背を向けた。さらにヴェーダとシャーストラを誹り、デーヴァとブラーフマナの双方をも中傷した。

Verse 11

स्मृत्याचारविहीनस्तु गीतवाद्यविनोदभाक् । नटपाखंडभाण्डैस्तु बद्धप्रेमपरंपरः

スムリティに説かれる規律と正しい行いを欠き、歌と楽器の娯楽に耽り、役者や偽善の山師、道化どもによって、増え続ける世俗の執着の鎖に縛られてゆく。

Verse 12

प्रेरितोऽपि जनन्या स न ययौ पितुरंतिकम् । गृहकार्यांतरव्याप्तो दीक्षितो दीक्षितायिनीम्

母に促されても、彼は父のもとへ行かなかった。ほかの家事に取り紛れ、すでにディークシャーを受けた者でありながら、ディークシャーの儀を執り行う女に仕えていた。

Verse 13

यदा यदैव तां पृच्छेदये गुणनिधिस्सुतः । न दृश्यते मया गेहे कल्याणि विदधाति किम्

グナニディの子が彼女に問うたびに、彼は言った。「吉祥なる方よ、家の中には何も見えぬ——それなら、ここで何を整え、何を成し遂げているのか。」

Verse 14

तदा तदेति सा ब्रूयादिदानीं स बहिर्गतः । स्नात्वा समर्च्य वै देवानेतावंतमनेहसम्

そのとき彼女は「そのとおり、そのとおり」と答えるべきである。「今、彼は外へ出た。沐浴して、まことに諸神を礼拝しているのです」——こうして、急ぐことなく長い途切れぬ時を過ごすのである。

Verse 15

अधीत्याध्ययनार्थं स द्विजैर्मित्रैस्समं ययौ । एकपुत्रेति तन्माता प्रतारयति दीक्षितम्

学びを終えると、彼はさらなる修学のため、婆羅門の友とともに旅立った。だが母は「この子は私の一人息子」と思い、ディークシタ（灌頂を受けた者）である彼を引き留めようとした。

Verse 16

न तत्कर्म च तद्वृत्तं किंचिद्वेत्ति स दीक्षितः । सर्वं केशांतकर्मास्य चक्रे वर्षेऽथ षोडशे

そのディークシタは、かつての行いも以前の生き方も何一つ知らなかった。やがて十六歳の年、彼のためにケーシャーンタ・サンスカーラ（青年期への門出を告げる剪髪の儀）に至るまで、すべての儀礼が執り行われた。

Verse 17

अथो स दीक्षितो यज्ञदत्तः पुत्रस्य तस्य च । गृह्योक्तेन विधानेन पाणिग्राहमकारयम्

次いで、儀礼のために正しく清められ灌頂されたヤジュニャダッタは、グリヒヤの伝統に説かれる作法に従い、息子のためにパーニグラハ（手を取る婚礼の儀）を執り行わせた。

Verse 19

क्रोधनस्तेऽस्ति तनय स महात्मा पितेत्यलम् । यदि ज्ञास्यति ते वृत्तं त्वां च मां ताडयिष्यति

我が子よ、汝の父—あの大いなる魂の人—は怒りにおいて苛烈だ。もうよい。もし汝の振る舞いを知れば、汝も私も打たれよう。

Verse 20

आच्छादयामि ते नित्यं पितुरग्रे कुचेष्टितम् । लोकमान्योऽस्ति ते तातस्सदाचारैर्न वै धनैः

「私はいつも、父上の前では汝の不相応な振る舞いを覆い隠そう。愛し子よ、汝の父は財によってではなく、正しい行いによって世に尊ばれているのだ。」

Verse 21

ब्राह्मणानां धनं तात सद्विद्या साधुसंगमः । किमर्थं न करोषि त्वं सुरुचिं प्रीतमानसः

愛し子よ、ブラーフマナの真の財は正しい智と聖者の交わりである。されば、歓喜し信心に満ちた心をもって、高雅な趣と誠の志向をなぜ養わぬのか。

Verse 22

सच्छ्रोत्रियास्तेऽनूचाना दीक्षितास्सोमयाजिनः । इति रूढिमिह प्राप्तास्तव पूर्वपितामहाः

汝の先祖たちはこの地において、真のヴェーダのブラーフマナとして立てられた。聖なる誦習に通じ、正しくディークシャー（灌頂・入門）を受け、ソーマ祭を修したゆえに、この世で尊ばれる位と慣習を得たのである。

Verse 23

त्यक्त्वा दुर्वृत्तसंसर्गं साधुसंगरतो भव । सद्विद्यासु मनो धेहि ब्राह्मणाचारमाचर

悪しき者との交わりを捨て、聖なるサードゥの交わりを喜べ。心を真実の霊的智に据え、バラモンの教える正しき戒めと行いを実践せよ。

Verse 24

तातानुरूपो रूपेण यशसा कुलशीलतः । ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां स्वकाम्

「お前は、容姿、名声、家柄、そして行いにおいて、あらゆる面で父にふさわしい。それなのに、なぜ恥じ入ることがないのか。何が欠けているというのか。自ら選んだその悪行を捨てなさい。」

Verse 25

ऊनविंशतिकोऽसि त्वमेषा षोडशवार्षिकी । एतां संवृणु सद्वृत्तां पितृभक्तियुतो भव

「お前はまだ十九歳にもなっておらず、彼女は十六歳だ。この徳高く行いの良い乙女を妻に迎え、父に対して献身と敬意を持ちなさい。」

Verse 26

श्वशुरोऽपि हि ते मान्यस्सर्वत्र गुणशीलतः । ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां सुत

そなたの舅もまた、徳と善き行いで遍く名高く、敬うべきお方である。なのに、なぜ恥を知らぬのか。ゆえに我が子よ、この邪なる振る舞いを捨てよ。

Verse 27

मातुलास्तेऽतुलाः पुत्र विद्याशीलकुलादिभिः । तेभ्योऽपि न बिभेषि त्वं शुद्धोऽस्युभयवंशतः

我が子よ、そなたの母方の叔父たちは、学識・品行・名門の家柄において比類なき者たちだ。しかもそなたは彼らすら恐れぬ。そなたは清らかで、父方母方いずれの血筋にも汚れなき身だからである。

Verse 28

पश्यैतान्प्रति वेश्मस्थान्ब्राह्मणानां कुमारकान् । गृहेऽपि शिष्यान्पश्यैतान्पितुस्ते विनयोचितान्

近くの家に滞在しているこれらの若きバラモンの子らを見よ。そなたの家の中にさえ、父の弟子たちがいるではないか——謙遜と善き作法にふさわしく鍛えられた者たちを。

Verse 29

राजापि श्रोष्यति यदा तव दुश्चेष्टितं सुत । श्रद्धां विहाय ते ताते वृत्तिलोपं करिष्यति

子よ、王がそなたの悪しき振る舞いを聞き及ぶとき、そなたの父への信頼を捨て、彼の生計を断つであろう。

Verse 30

बालचेष्टितमेवैतद्वदंत्यद्यापि ते जनाः । अनंतरं हरिष्यंति युक्तां दीक्षिततामिह

今日に至るまで、人々はこれをただの子どもの悪戯にすぎぬと言う。だがほどなくして、彼に正しく授けられた相応のディークシャー（dīkṣā、聖なる灌頂・入門）の位を、ここにおいて認めるであろう。

Verse 31

सर्वेप्याक्षारयिष्यंति तव तातं च मामपि । मातुश्चरित्रं तनयो धत्ते दुर्भाषणैरिति

「皆が、お前の父もこの私も責め立てよう。『息子が荒い言葉で自らの母の行いをそしっている』と言って。」

Verse 32

पितापि ते न पापीयाञ्छ्रुतिस्मृतिपथानुगः । तदंघ्रिलीनमनसो मम साक्षी महेश्वरः

お前の父も罪深い者ではない。シュルティとスムリティの定めた道に従っているからだ。私について言えば—心は主の御足に沈み、マハーデーヴァ（マヘーシュヴァラ）ご自身が我が証人である。

Verse 33

न चर्तुस्नातययापीह मुखं दुष्टस्य वीक्षितम् । अहो बलीयान्स विधिर्येन जातो भवानिति

「四種の浄めの沐浴を行った後でさえ、ここであの悪しき者の顔を見てはいない。ああ—なんと抗いがたい宿業よ、それによってお前は生まれてしまったのだ！」

Verse 34

प्रतिक्षणं जनन्येति शिक्ष्यमाणोतिदुर्मतिः । न तत्याज च तद्धर्मं दुर्बोधो व्यसनी यतः

刻々に、幾度となく教え諭されても、彼の心はきわめて邪に傾いたままであった。矯め難く悪習に溺れていたゆえ、その行いの道を捨てなかった。

Verse 35

मृगयामद्यपैशुन्यानृतचौर्यदुरोदरैः । स वारदारैर्व्यसनैरेभिः कोऽत्र न खंडितः

狩猟、酩酊、讒言、虚偽、盗み、そして身を滅ぼす賭博—かかる執着と、幾度も襲い来る災厄によって、この世で砕かれぬ者がいようか。ゆえに、ただ一人 pāśa の縛りを断つ主、パティなるシヴァに帰依すべきである。

Verse 36

यद्यन्मध्यगृहे पश्येत्तत्तन्नीत्वा सुदुर्मतिः । अर्पयेद्द्यूतकाराणां सकुप्यं वसनादिकम्

家の中で目にしたものは何であれ、その悪しき心の者は持ち去り、賭博者どもに差し出した—家財や衣、その他もろもろ—かくして家を破滅へと導いた。

Verse 37

न्यस्तां रत्नमयीं गेहे करस्य पितुरूर्मिकाम् । चोरयित्वैकदादाय दुरोदरकरेऽर्पयत्

ある時、家にしまってあった父の宝石をちりばめた指輪を盗み取り、それを携えて賭博者の手に渡した――滅びを招く悪習から生じた行いであった。

Verse 38

दीक्षितेन परिज्ञातो दैवाद्द्यूतकृतः करे । उवाच दीक्षितस्तं च कुतो लब्धा त्वयोर्मिका

天のめぐり合わせにより、ディークシタは彼の手の指輪が賭博によって得られたものだと見抜いた。そこでディークシタは言った。「その指輪をどこで手に入れたのか。」

Verse 39

पृष्टस्तेनाथ निर्बंधादसकृत्तमुवाच सः । मामाक्षिपसि विप्रोच्चैः किं मया चौर्यकर्मणा

彼にしつこく幾度も問い詰められると、その者は答えた。「おおブラーフマナよ、なぜ大声で私を責め立てるのか。盗みの行いと私に何の関わりがあるというのか。」

Verse 40

लब्धा मुद्रा त्वदीयेन पुत्रेणैव समर्पिता । मम मातुर्हि पूर्वेद्युर्जित्वा नीतो हि शाटकः

「得られた印章（ムドラー mudrā）は、まさしくあなたの御子によって手渡されました。というのも、ただ昨日、勝ちを得て、彼はわが母の衣（シャータカ śāṭaka）を持ち去ったのです。」

Verse 41

न केवलं ममैवैतदंगुलीयं समर्पितम् । अन्येषां द्यूतकर्तॄणां भूरि तेनार्पितं वसु

「この指輪を差し出したのは、私ひとりではありません。彼によって、ほかの賭博者たちも多くの財を賭け、そして渡したのです。」

Verse 42

रत्नकुप्यदुकूलानि शृंगारप्रभृतीनि च । भाजनानि विचित्राणि कांस्यताम्रमयानि च

「宝石をちりばめた小箱と上質の衣、さらに種々の装身具。加えて、鐘金（kāṃsya）や銅で作られた、さまざまに精妙な器もまた。」

Verse 43

नग्नीकृत्य प्रतिदिनं बध्यते द्यूतकारिभिः । न तेन सदृशः कश्चिदाक्षिको भूमिमंडले

「賭博者たちに日ごと裸にされ、縛られ続ける賽子の中毒者は、恥辱に沈む。全地において、苦悩と堕落において彼に比する者はない。」

Verse 44

अद्यावधि त्वया विप्र दुरोदर शिरोमणिः । कथं नाज्ञायि तनयोऽविनयानयकोविदः

おおバラモンよ、今日に至るまで、そなたは賭博者の中の冠玉であった。しかるに、どうして我が子を見抜けなかったのか——人を不品行と破滅へ導く術に長けたその子を。

Verse 45

इति श्रुत्वा त्रपाभारविनम्रतरकंधरः । प्रावृत्य वाससा मौलिं प्राविशन्निजमन्दिरम्

その言葉を聞くと、彼は慎みの恥に重く押され、いよいよ首を垂れた。そして衣で頭を覆い、自らの住まいへと入っていった。

Verse 46

महापतिव्रतामस्य पत्नी प्रोवाच तामथ । स दीक्षितो यज्ञदत्तः श्रौतकर्मपरायणः

その後、彼の妻――大いなるパティヴラター（貞節の模範）であるその人が――彼女に語りかけた。その男ヤジュニャダッタは、すでに正しくディークシャー（灌頂・入戒）を受け、ヴェーダのシュラウタ祭式に専心していた。

Verse 47

यज्ञदत्त उवाच । दीक्षितायनि कुत्रास्ति धूर्ते गुणनिधिस्सुतः । अथ तिष्ठतु किं तेन क्व सा मम शुभोर्मिका

ヤジュニャダッタは言った。「おおディークシターヤニーよ、あの悪党――グナニディの息子――はどこにいる。放っておけ、私に何の益がある。私の吉祥の指輪はどこだ。」

Verse 48

अंगोद्वर्तनकाले या त्वया मेऽङ्गुलितो हृता । सा त्वं रत्नमयी शीघ्रं तामानीय प्रयच्छ मे

私の身体を擦り清めていた時、お前が私の指から取った指輪――宝玉をちりばめたその飾り――それを急いで持って来て、私に返しなさい。

Verse 49

इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं भीता सा दीक्षितायनी । प्रोवाच स्नानमध्याह्नीं क्रियां निष्पादयत्यथ

その言葉を聞いて、ディークシターヤニーは恐れおののいた。やがて彼女は口を開き、その後、正午の沐浴と定められた作法を執り行った。

Verse 50

व्यग्रास्मि देवपूजार्थमुपहारादिकर्मणि । समयोऽयमतिक्रामेदतिथीनां प्रियातिथे

私は神への礼拝の務めと、供物などの準備に取り込まれております。この時がむなしく過ぎぬように——ああ、愛しき客人よ、すべての客に愛される方よ。

Verse 51

इदानीमेव पक्वान्नकारणव्यग्रया मया । स्थापिता भाजने क्वापि विस्मृतेति न वेद्म्यहम्

たった今、煮炊きの支度に追われて、器に入れてどこかへ置きました。けれど、どこに置いたかを忘れてしまったのかどうか、まことに分かりません。

Verse 52

दीक्षित उवाच । हं हेऽसत्पुत्रजननि नित्यं सत्यप्रभाषिणि । यदा यदा त्वां संपृछे तनयः क्व गतस्त्विति

ディークシタは言った。「ああ、不肖の子の母よ、常に真実を語る者よ。私がいつでも『子はどこへ行ったのか』と尋ねるとき、真実のままに告げよ。」

Verse 53

तदातदेति त्वं ब्रूयान्नथेदानीं स निर्गतः । अधीत्याध्ययनार्थं च द्वित्रैर्मित्रैस्सयुग्बहिः

そのときは『今ちょうど来るところです』と言うがよい。さもなくば『今は外へ出ております』と言え。学び終えて、さらに誦読と学習を続けるため、二、三人の友とともに外へ出たのだから。

Verse 54

कुतस्ते शाटकः पत्नि मांजिष्ठो यो मयार्पितः । लभते योऽनिशं धाम्नि तथ्यं ब्रूहि भयं त्यज

「おお妻よ、私自ら授けたマンジシュター（茜）染めの衣を、どこから得たのか。それがこの住まいで幾度も見える。真実を語れ—恐れを捨てよ。」

Verse 55

सांप्रतं नेक्ष्यते सोऽपि भृंगारो मणिमंडितः । पट्टसूत्रमयी सापि त्रिपटी या मयार्पिता

「今や、宝石で飾られたブリンガーラ（装飾の器）も見えなくなった。私が捧げた絹糸の三重の帯（トリパティ）もまた、見えない。」

Verse 56

क्व दाक्षिणात्यं तत्कांस्यं गौडी ताम्रघटी क्व सा । नागदंतमयी सा क्व सुखकौतुक मंचिका

あの南方の見事な青銅の器はいずこに。あのガウダ製の銅の壺はいずこに。あの心地よき象牙の小床はいずこに。

Verse 57

क्व सा पर्वतदेशीया चन्द्रकांतिरिवाद्भुता । दीपकव्यग्रहस्ताग्रालंकृता शालभञ्जिका

あの山国から来た驚くべきサーラバンジカはいずこに。月光のごとき美しさを放ち、手に灯火を掲げるかのごとき姿はいずこに。

Verse 58

किं बहूक्तेन कुलजे तुभ्यं कुप्याम्यहं वृथा । तदाभ्यवहारिष्येहमुपयंस्याम्यहं यदा

「名門の出の者よ、多くを語って何になろう。私は理由もなく汝に怒っている。時が来れば、私は食事を受け入れ、汝を妻として迎えよう。」

Verse 59

अनपत्योऽस्मि तेनाहं दुष्टेन कुलदूषिणा । उत्तिष्ठानय पाथस्त्वं तस्मै दद्यास्तिलांजलिम्

「あの悪しき者、家系を汚した者のゆえに、私は子を得ぬ。ゆえに、パータよ、起きて我を導け。彼には、胡麻水を一掬（ティラーンジャリ）として供えよ。」

Verse 60

अपुत्रत्वं वरं नॄणां कुपुत्रात्कुलपांसनात् । त्यजेदेकं कुलस्यार्थे नीतिरेषा सनातनी

人にとっては、家を汚す悪子を持つより、子なき方がまさる。家族全体の安寧のためには、ただ一人の腐敗した者を捨てることもある——これぞ永遠の正しき道（ニーティ）の理である。

Verse 61

स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा तस्मिन्नेवाह्नि कस्यचित् । श्रोत्रियस्य सुतां प्राप्य पाणिं जग्राह दीक्षितः

沐浴して日々の定めの儀礼を修めたのち、その同じ日に、ディークシタはヴェーダに通じたバラモンの娘を得て、法にかなってその手を取り婚姻を結んだ。