ज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्य-प्रस्तावना तथा सोमनाथ-प्रसङ्गः (Prologue to the Glory and Origin of the Jyotirliṅgas; Somnātha Episode Begins)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । ज्योतिषां चैव लिंगानां माहात्म्यं कथयाधुना । उत्पत्तिं च तथा तेषां ब्रूहि सर्वं यथाश्रुतम्

聖仙たちは言った。「いま、光輝くジョーティル・リンガ（Jyotiḥ Liṅga）の大いなる功徳を語ってください。またその起源をも説き、聖なる伝承においてあなたが聞いたとおりに、すべてをお話しください。」

Verse 2

सूत उवाच । शृण्वन्तु विप्रा वक्ष्यामि तन्माहात्म्यं जनिं तथा । संक्षेपतो यथाबुद्धि सद्गुरोश्च मया श्रुतम्

スータは言った。「おおバラモンたちよ、聞きなさい。わたしはその栄光と、その起源をも、簡潔に、わたしの理解の及ぶところで説こう。これは真のサッドグル（正しき師）から聞いたとおりである。」

Verse 3

एतेषां चैव माहात्म्यं वक्तुं वर्षशतैरपि । शक्यते न मुनिश्रेष्ठास्तथापि कथयामि वः

おお最勝の聖仙たちよ、これら（シヴァの聖なる顕現と霊地）の完全なる偉大さは、たとえ幾百年を費やしても語り尽くせない。されど汝らのために、なお語って聞かせよう。

Verse 4

सोमनाथश्च तेषां वै प्रथमः परिकीर्तितः । तन्माहात्म्यं शृणु मुने प्रथमं सावधानतः

それら（ジョーティルリンガ）の中で、ソーマナータはまことに第一と称えられる。ゆえに、聖仙よ、まずはそのソーマナータの聖なる偉大さを、心して聴きなさい。

Verse 5

सप्तविंशन्मिताः कन्या दक्षेण च महात्मना । तेन चन्द्रमसे दत्ता अश्विन्याद्या मुनीश्वराः

おお最勝の聖仙よ、大いなる心をもつダクシャには二十七人の娘がいた。彼はアシュヴィニーをはじめとして、月神チャンドラに彼女らを妻として授けた。

Verse 6

चन्द्रं च स्वामिनं प्राप्य शोभमाना विशेषतः । चन्द्रोऽपि चैव ताः प्राप्य शोभते स्म निरन्तरम्

彼女らは主として月神チャンドラを得て、ことさらに麗しく輝いた。月神もまた彼女らを得て、絶え間なく光り続けた。

Verse 7

हेम्ना चैव मणिर्भाति मणिना हेम चैव हि । एवं च समये तस्य यज्जातं श्रूयतामिति

宝珠が黄金によって輝き、黄金もまた宝珠によって輝くように、まさにその時――その事において何が起こったかを聞きなさい。

Verse 8

सर्वास्वपि च पत्नीषु रोहिणीनाम या स्मृता । यथैका सा प्रिया चासीत्तथान्या न कदाचन

すべての妃のうち、「ローヒニー」と記憶される彼女こそ、ただ一人ひときわ愛された。彼女のみが愛しき者であり、他の誰も決してそうではなかった。

Verse 9

अन्याश्च दुःखमापन्नाः पितरं शरणं ययुः । गत्वा तस्मै च यद्दुःखं तथा ताभिर्निवेदितम्

他の女たちは悲嘆に沈み、父のもとへと庇護を求めて赴いた。近づいて、降りかかった苦しみをありのままに訴え告げた。

Verse 10

दक्षस्स च तथा श्रुत्वा दुःखं च प्राप्तावांस्तदा । समागत्य द्विजाश्चन्द्रं शान्त्यावोचद्वचस्तदा

それを聞いたダクシャは、その時、悲しみにとらわれた。そこで婆羅門の聖賢たちが集い、チャンドラ（月神）に向かって和らげる言葉を述べ、安寧の回復を願った。

Verse 11

दक्ष उवाच । विमले च कुले त्वं हि समुत्पन्नः कलानिधे । आश्रितेषु च सर्वेषु न्यूनाधिक्यं कथं तव

ダクシャは言った。「おお、吉祥なる徳の宝蔵よ。汝はまことに清浄無垢の家系に生まれた。しかるに、汝に帰依するすべての者の間で、汝の側に低き高きの差など、いかにしてあり得ようか。」

Verse 12

कृतं चेत्तकृतं तच्च न कर्तव्यं त्वया पुनः । वर्तनं विषमत्वेन नरकप्रदमीरितम्

すでになされたことを、なされなかったかのように扱ってはならず、また改めて繰り返してはならない。不一致と不公平を帯びたその曲がった振る舞いは、地獄の果報を招くと説かれる。

Verse 13

सूत उवाच । दक्षश्चैव च संप्रार्थ्य चन्द्रं जामातरं स्वयम् । जगाम मन्दिरं स्वं वै निश्चयं परमं गतः

スータは語った。ダクシャは自ら、婿である月神チャンドラに懇願し、至高の決意を固めて自邸へと帰って行った。

Verse 14

चंद्रोऽपि वचनं तस्य न चकार विमोहितः । शिवमायाप्रभावेण यया संमोहितं जगत्

月神チャンドラでさえ迷妄に覆われ、彼の命を実行しなかった。全世界を惑わすシヴァのマーヤーの力に圧倒されていたからである。

Verse 15

शुभं भावि यदा यस्य शुभं भवति तस्य वै । अशुभं च यदा भावि कथं तस्य शुभं भवेत्

ある者に吉祥が定められているとき、その者には必ず吉き果が現れる。だが不吉が定められているとき、どうしてその者に幸運が生じ得ようか。

Verse 16

चन्द्रोऽपि बलवद्भाविवशान्मेने न तद्वचः । रोहिण्यां च समासक्तो नान्यां मेने कदाचन

しかし月神チャンドラもまた、宿命の力と己の強い偏愛に押し流され、その戒めの言葉に耳を傾けなかった。ローヒニーにのみ深く執着し、他の妃たちをいついかなる時も同等とは見なさなかった。

Verse 17

तच्छ्रुत्वा पुनरागत्य स्वयं दुःखसमन्वितः । प्रार्थयामास चन्द्रं स दक्षो दक्षस्सुनीतितः

それを聞くと、ダクシャは再び戻り、自ら深い悲しみに沈んだ。賢明なるダクシャは、月神チャンドラに懇願した。

Verse 18

दक्ष उवाच । श्रूयतां चन्द्र यत्पूर्वं प्रार्थितो बहुधा मया । न मानितं त्वया यस्मात्तस्मात्त्वं च क्षयी भव

ダクシャは言った。「聞け、チャンドラよ。以前、私は幾度も汝に願い求めたが、汝はその願いを尊ばなかった。ゆえに汝は衰えゆく者となり、減耗し、欠けてゆくであろう。」

Verse 19

सूत उवाच । इत्युक्ते तेन चन्द्रो वै क्षयी जातः क्षणादिह । हाहाकारो महानासीत्तदेन्दौ क्षीणतां गते

スータは語った。彼がそう告げるや、月神はその瞬間ただちに衰え始めた。夜の主がやせ衰えるに至ると、大いなる嘆きの叫びが起こった。

Verse 20

देवर्षयस्तदा सर्वे किं कार्य्यं हा कथं भवेत् । इति दुःखं समापन्ना विह्वला ह्यभवन्मुने

そのとき、すべての天の聖仙たちは悲嘆に沈み、うろたえて言った。「ああ、いかにすべきか。どうしてこのようなことが起こり得ようか。」おお、牟尼よ。

Verse 21

विज्ञापिताश्च चन्द्रेण सर्वे शक्रादयस्सुराः । ऋषयश्च वसिष्ठाद्या ब्रह्माणं शरणं ययु

チャンドラに告げ知らされ、シャクラ（インドラ）をはじめとする諸神と、ヴァシシュタをはじめとする聖仙たちは、梵天ブラフマーを避難所として赴いた。

Verse 22

गत्वापि तु तदा प्रोचुस्तद्वृत्तं निखिलं मुने । ब्रह्मणे ऋषयो देवा नत्वा नुत्वातिविह्वलाः

そこに至ると、ああ聖者よ、神々とリシたちは起こったことの一切を梵天ブラフマーに告げた。ついで礼拝して讃歌を捧げ、深い感動に打たれて立ち尽くした。

Verse 23

ब्रह्मापि तद्वचः श्रुत्वा विस्मयं परमं ययौ । शिवमायां सुप्रशस्य श्रावयंस्तानुवाच ह

その言葉を聞いて、ブラフマーもまた至上の驚嘆に満たされた。シヴァの妙なるマーヤーを讃えつつ、彼は彼らに語りかけ、心して聴くよう促した。

Verse 24

ब्रह्मोवाच । अहो कष्टं महज्जातं सर्वलोकस्य दुःखदम् । चन्द्रस्तु सर्वदा दुष्टो दक्षश्च शप्तवानमुम्

ブラフマーは言った。「ああ、なんということだ。大いなる災厄が起こり、あらゆる世界に苦しみをもたらした。月神チャンドラは常に不品行であり、ダクシャは彼を呪ったのだ。」

Verse 25

सर्वं दुष्टेन चन्द्रेण कृतं कर्माप्यनेकशः । श्रूयतामृषयो देवाश्चन्द्रकृत्यं पुरातनम्

これらすべて――数多の行いと過ち――は、邪なる月神チャンドラが幾度も繰り返してなしたことである。おおリシたち、そして神々よ、いまチャンドラの所業に関する古の物語を聞け。

Verse 26

बृहस्पतेर्गृहं गत्वा तारा दुष्टेन वै हृता । तस्य भार्या पुनश्चैव स दैत्यान्समुपस्थितः

邪なるチャンドラはブリハスパティの家に赴き、まことにその妻ターラーを奪い去った。のちに彼はダイティヤ族のもとへ近づき、助力を求めた。

Verse 28

तां च गर्भवतीं दृष्ट्वा न गृह्णामीति सोऽब्रवीत् । अस्माभिर्वारितो जीवः कृच्छ्राज्जग्राह तां तदा

彼女が身ごもっているのを見て、彼は「私は彼女を受け入れぬ」と言った。だが、我らが制してもなお、その身あるジーヴァはその時、甚だしい苦労の末に彼女を連れ去った。

Verse 29

यदि गर्भं जहातीह गृह्णामीत्यब्रवीत्पुनः । गर्भे मया पुनस्तत्र त्याजिते मुनिसत्तमाः

彼はさらに言った。「もしここで胎児を捨てるなら、私は再び彼女を受け入れよう。」そしてその場で胎児がまた捨てられたとき、ああ最上の聖仙たちよ、（彼はそれを再び取り上げた）。

Verse 30

कस्यायं च पुनर्गर्भस्सोमस्येति च साऽब्रवीत् । पश्चात्तेन गृहीता सा मया च वारितेन वै

彼女は言った。「この再び宿った子は誰の子なのですか——ソーマの子なのでしょうか。」その後、私が止めようとしたにもかかわらず、彼は彼女を連れ去った。

Verse 31

एवंविधानि चन्द्रस्य दुश्चारित्राण्यनेकशः । वर्ण्यंते किं पुनस्तानि सोऽद्यापि कुरुते कथम्

月神チャンドラの数々の不行状は、幾度となく語り継がれている。もしそうであるなら、どうして彼は今日なお、まさに同じ行いを続け得るのか。

Verse 32

यज्जातं तत्सुसंजातं नान्यथा भवति ध्रुवम् । अतः परमुपायं वो वक्ष्यामि शृणुतादरात्

生じたものは、まさに生ずべくして生じたのであり、他のあり方にはなり得ない——これは確かである。ゆえに、汝らに至上の方途を語ろう。敬虔に聴け。

Verse 33

प्रभासके शुभे क्षेत्रे व्रजेश्चन्द्रस्सदैवतैः । शिवमाराधयेत्तत्र मृत्युञ्जयविधानतः

吉祥なる聖地プラバーサにおいて、月の王チャンドラは諸天とともにそこへ赴き、死を征するムリティユンジャヤの法に従って、主シヴァを礼拝した。

Verse 34

निधायेशं पुरस्तत्र चन्द्रस्तपतु नित्यशः । प्रसन्नश्च शिवः पश्चादक्षयं तं करिष्यति

そこで前方にイーシャ（主シヴァ）を安置し、月は常にタパス（苦行）を修めよ。のちにシヴァが歓喜されれば、その賜い（あるいは境地）を不滅のものとされる。

Verse 35

सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणस्ते सुरर्षयः । संनिवृत्याययुस्सर्वे यत्र दक्षविधू ततः

スータは語った。かくしてブラフマーの言葉を聞くや、かの天なる聖仙たちは退き、ついで皆、ダクシャのヤジュニャ（祭祀）が整えられている場所へと赴いた。

Verse 36

गृहीत्वा ते ततश्चन्द्रं दक्षं चाश्वास्य निर्जराः । प्रभासे ऋषयश्चक्रुस्तत्र गत्वाखिलाश्च वै

そのとき不死なる者たちはチャンドラを伴い、またダクシャをも慰めた。かくして諸リシは皆プラバーサへ赴き、その聖地に到って、定められた儀礼をそこで修した。

Verse 37

आवाह्य तीर्थवर्याणि सरस्वत्यादिकानि च । पार्थिवेन तदा पूजां मृत्युञ्जयविधानतः

サラスヴァティーをはじめとする最勝のティールタ（聖地）を招請し、そののちムリティユンジャヤの作法に従い、パールティヴァ（土製）のリンガをもって供養を行うべきである。

Verse 38

ते देवाश्च तदा सर्वे ऋषयो निर्मलाशयाः । स्थाप्य चन्द्रं प्रभासे च स्वंस्वं धाम ययुर्मुदा

そのとき、心清らかな仙人たちと共に、すべての神々はプラバーサ（Prabhāsa）に月を安置し終えると、歓喜してそれぞれの住処へ帰って行った。

Verse 39

चन्द्रेण च तपस्तप्तं पण्मासं च निरंतरम् । मृत्युंजयेन मंत्रेण पूजितो वृषभध्वजः

チャンドラ（月神）もまた、六か月のあいだ絶え間なく苦行（タパス）を修し、死を克つ真言ムリティユンジャヤ・マントラによって、牛を旗印とする主シヴァ、ヴリシャバドヴァジャを礼拝した。

Verse 40

दशकोटिमितं मन्त्रं समावृत्य शशी च तम् । ध्यात्वा मृत्युञ्जयं मन्त्रं तस्थौ निश्चलमानसः

十コーティに量られる真言の誦持を成し遂げたのち、月（シャシー）はムリティユンジャヤ真言を観想し、心を微動だにせず立ち尽くした――死を征する主シヴァに没入して。

Verse 41

तं दृष्ट्वा शंकरो देवः प्रसन्नोऽभूत्ततः प्रभुः । आविर्भूय विधुं प्राह स्वभक्तं भक्तवत्सलः

彼を見て、主シャンカラ――諸天の主たる大いなる神――は歓喜された。ついで、 भक्तに慈しみ深きその主は姿を現し、己が भक्तであるヴィドゥ（月）に語りかけた。

Verse 42

शंकर उवाच । वरं वृणीष्व भद्रं ते मनसा यत्समीप्सितम् । प्रसन्नोऽहं शशिन्सर्वं दास्ये वरमनुत्तमम्

シャンカラは言われた。「願いを選べ。汝に吉祥あれ。心が真に求めるものを。われは汝に満足した、月よ。無上の恩寵として、すべてを授けよう。」

Verse 43

चंद्र उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश किमसाध्यं भवेन्मम । तथापि मे शरीरस्य क्षयं वारय शंकर

チャンドラは言った。「神々の主よ、もしあなたが私に満足しておられるなら、私にとって達成不可能なことなどあるでしょうか。それでも、おおシャンカラよ、どうか私の身体が衰えていくのを止めてください。」

Verse 44

क्षंतव्यो मेऽपराधश्च कल्याणं कुरु सर्वदा । इत्युक्ते च तदा तेन शिवो वचनमब्रवीत्

「どうか我が過ちをお赦しください。常に吉祥をお授けください。」そう申し上げると、そのときシヴァは次の御言葉でお答えになった。

Verse 45

शिव उवाच । पक्षे च क्षीयतां चन्द्र कला ते च दिनेदिने । पुनश्च वर्द्धतां पक्षे सा कला च निरंतरम्

シヴァは仰せになった。「闇の半月には、汝の月の分（かたち）は日ごとに減じよ。さらに光の半月には、その同じ分が増大せよ――かくして絶え間なく、途切れることなく。」

Verse 46

सूत उवाच । एवं सति तदा देवा हर्षनिर्भरमानसाः । ऋषयश्च तथा सर्वे समाजग्मुर्द्रुतं द्विजाः

スータは語った。かくして事が成るや、歓喜に満ちた心を抱く神々は、すべての聖仙と二度生まれの者たちとともに、たちまち集い来たった。

Verse 47

आगत्य च तदा सर्वे चन्द्रायाशिषमब्रुवन् । शिवं नत्वा करौ बद्ध्वा प्रार्थयामासुरादरात्

そのとき一同は進み出て、チャンドラに祝福の言葉を授けた。主シヴァに礼拝し、合掌して恭しく、篤い信愛をもって祈り願った。

Verse 48

देवाः ऊचुः । देवदेव महादेव परमेश नमोऽस्तु ते । उमया सहितश्शंभो स्वामिन्नत्र स्थिरो भव

神々は言った。「神々の中の神、マハーデーヴァ、至上主よ、あなたに礼拝いたします。ウマーと共におられるシャンブよ、主よ、ここに堅固にお鎮まりください。」

Verse 49

सूत उवाच । ततश्चन्द्रेण सद्भक्त्या संस्तुतश्शंकरः पुरा । निराकारश्च साकारः पुनश्चैवाभवत्प्रभुः

スータは語った。昔、月が真実のバクティをもってシャンカラを讃えたとき、形を超えた主は、再び形ある御姿として顕現された。

Verse 50

प्रसन्नश्च स देवानां क्षेत्रमाहात्म्यहेतवे । चन्द्रस्य यशसे तत्र नाम्ना चन्द्रस्य शंकरः

神々に満悦したシャンカラ（主シヴァ）は、その聖地の偉大さを世に示すため、月神チャンドラに栄光を与えてそこに鎮まり、かの地で「チャンドラシェーカラ」として名高くなった。

Verse 51

सोमेश्वरश्च नामासीद्विख्यातो भुवन त्रये । क्षयकुष्ठादिरोगाणां नाशकः पूजनाद्द्विजाः

それは「ソーメーシュヴァラ」と呼ばれ、三界に名高かった。おお二度生まれの者たちよ、彼を礼拝すれば、消耗病や癩病（クシュタ）など諸々の病は滅する。

Verse 52

धन्योऽयं कृतकृत्योयं यन्नाम्ना शंकरस्स्वयम् । स्थितश्च जगतां नाथः पावयञ्जगतीतलम्

この地はまことに幸いであり、その目的は成就している。なぜならシャンカラご自身が、みずからの御名のままにここに住まわれるからである。世界の主はここに現存し、大地の面を清め給う。

Verse 53

तत्कुंडं तैश्च तत्रैव सर्वैर्देवैः प्रतिष्ठितम् । शिवेन ब्रह्मणा तत्र ह्यविभक्तं तु तत्पुनः

まさにその地にて、その聖なるクンダ（kunda）は諸天によってしかるべく建立された。さらに同じ場所で、シヴァとブラフマーは再び不二として—本質において一つ、隔てなきものとして—拝された。

Verse 54

चन्द्रकुण्डं प्रसिद्धं च पृथिव्यां पापनाशनम् । तत्र स्नाति नरो यस्स सर्वैः पापैः प्रमुच्यते

地上に名高いチャンドラ・クンダ（Candrakuṇḍa）は罪を滅する霊地である。そこで沐浴する者は一切の罪より解き放たれる。

Verse 55

रोगास्सर्वे क्षयाद्याश्च ह्यसाध्या ये भवंति वै । ते सर्वे च क्षयं यान्ति षण्मासं स्नानमात्रतः

消耗病などあらゆる病、たとえ不治とされるものでも、すべては滅び去る。あの聖地でただ六か月間沐浴を修するだけである。

Verse 56

प्रभासं च परिक्रम्य पृथिवीक्रमसंभवम् । फलं प्राप्नोति शुद्धात्मा मृतः स्वर्गे महीयते

大地を包む聖なる歩みより生じたプラバーサ（Prabhāsa）を巡礼して周回礼拝すれば、清らかな魂は約束の果報を得る。死後は天界にて尊ばれる。

Verse 57

सोमलिंगं नरो दृष्ट्वा सर्वपापात्प्रमुच्यते । लब्ध्वा फलं मनोभीष्टं मृतस्स्वर्गं समीहते

ソーマ・リンガ（Soma-liṅga）をただ拝見するだけで、人は一切の罪から解放される。心の望む果報を得て、死後は天界の境地に至り、シヴァの恩寵のもと吉祥なる解脱へと進む。

Verse 58

यद्यत्फलं समुद्दिश्य कुरुते तीर्थमुत्तमम् । तत्तत्फलमवाप्नोति सर्वथा नात्र संशयः

至上のティールタ（聖地）への巡礼を行うにあたり、人がいかなる果報を念じて行ずるとしても、その果報をこそ必ず得る。ここに一切の疑いはない。

Verse 59

इति ते ऋषयो देवाः फलं दृष्ट्वा तथाविधम् । मुदा शिवं नमस्कृत्य गृहीत्वा चन्द्रमक्षयम्

かくしてそのリシたちと神々は、そのような果報を目の当たりにし、歓喜して主シヴァに礼拝した。さらに不滅の月を受け取り、願い成就して立ち去った。

Verse 60

परिक्रम्य च तत्तीर्थं प्रशंसन्तश्च ते ययुः । चंद्रश्चापि स्वकीयं च कार्य्यं चक्रे पुरातनम्

その聖なるティールタを周回し、讃嘆の歌を捧げて、彼らは去って行った。月神もまた、自らに定められた古の務めを再び成し遂げた。

Verse 61

इति सर्वः समाख्यातः सोमेशस्य समुद्भवः । एवं सोमेश्वरं लिंगं समुत्पन्नं मुनीश्वराः

かくして、ソメーシャ（Someśa）の顕現の由来はすべて語り終えられた。このようにして、ああ最勝の牟尼たちよ、ソメーシュヴァラ（Someśvara）と名づけられるリンガが生じたのである。

Verse 62

यः शृणोति तदुत्पत्तिं श्रावयेद्वा परान्नरः । सर्वान्कामानवाप्नोति सर्वपापैः प्रमुच्यते

この聖なる出現の由来を聞く者、あるいは他者に聞かせる者は、正しき願いのすべてを得て、あらゆる罪より解き放たれる。

Verse 257

समाश्रितस्तदा दैत्यान्युद्धं देवैश्चकार ह । मयाऽत्रिणा निषिद्धश्च तस्मै तारां ददौ शशी

そのとき彼はダイティヤ族に身を寄せ、まことにデーヴァたちと戦を起こした。だが我と聖仙アトリによって制止され、ゆえに月神（シャシー）はターラーを彼に授けた。