Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

अतिकायवधः

The Slaying of Atikāya

क एषरक्षश्शार्दूलोरणभूमिविराजयन् ।अभ्येतिरथिनांश्रेष्ठोरथेनादित्यतेजसा ।।।।ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेनराहुणाभिविराजते ।सूर्यरमशिनिभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ।।।।

ka eṣa rakṣaśśārdūlo raṇabhūmivirājayan | abhyeti rathināṃ śreṣṭho rathenādityatejasā ||

dhvajaśṛṅgapratiṣṭhena rāhuṇābhivirājate | sūryaraśminibhair bāṇair diśo daśa virājayan ||

これは誰か、羅刹の中の虎、戦場を輝かせつつ進む、戦車武者の第一人者。太陽のごとく光り放つ戦車に乗って迫り来る。旗竿の頂に据えられたその軍旗はラーフの紋をきらめかせ、日光の矢に似た矢で十方を照らし出す。

कःwho
कः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootकिम् (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
एषःthis (one)
एषः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootएतद् (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
रक्षः-शार्दूलःtiger among Rakshasas
रक्षः-शार्दूलः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootरक्षस् (प्रातिपदिक) + शार्दूल (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी: ‘रक्षसां शार्दूलः’); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
रण-भूमिम्the battlefield
रण-भूमिम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootरण (प्रातिपदिक) + भूमि (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास; स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
विराजयन्illuminating, making splendid
विराजयन्:
कर्ता-विशेषण (Adjectival/participial to subject)
TypeVerb
Rootवि + राज् (धातु)
Formकृदन्त (शतृ-प्रत्ययान्त present active participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रियाविशेषण-भाव (concomitant action)
अभ्येतिapproaches/comes forward
अभ्येति:
क्रिया (Verb/Action)
TypeVerb
Rootअभि + इ (धातु)
Formलट्-लकार, परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन
रथिनाम्of chariot-warriors
रथिनाम्:
सम्बन्ध (Genitive/among)
TypeNoun
Rootरथिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
श्रेष्ठःforemost
श्रेष्ठः:
कर्ता-विशेषण (Adjectival to subject)
TypeAdjective
Rootश्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (रक्षः-शार्दूलः)
रथेनby/with a chariot
रथेन:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
आदित्य-तेजसाwith the radiance of the sun
आदित्य-तेजसा:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootआदित्य (प्रातिपदिक) + तेजस् (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास; नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; क्रियाविशेषण-भाव (with sun-like brilliance)
ध्वज-शृङ्ग-प्रतिष्ठेनwith (a banner) fixed on the tip of the flagstaff
ध्वज-शृङ्ग-प्रतिष्ठेन:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeAdjective
Rootध्वज (प्रातिपदिक) + शृङ्ग (प्रातिपदिक) + प्रतिष्ठा/प्रतिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formबहुपद-तत्पुरुष-समास; नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; विशेषण (राहुणा) / साधन-निर्देश
राहुणाby/with Rahu (as emblem)
राहुणा:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootराहु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
अभि-विराजतेshines splendidly
अभि-विराजते:
क्रिया (Verb/Action)
TypeVerb
Rootअभि + वि + राज् (धातु)
Formलट्-लकार, आत्मनेपद; प्रथमपुरुष, एकवचन
सूर्य-रश्मि-निभैःlike the sun's rays
सूर्य-रश्मि-निभैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeAdjective
Rootसूर्य (प्रातिपदिक) + रश्मि (प्रातिपदिक) + निभ (प्रातिपदिक)
Formबहुपद-तत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण (बाणैः)
बाणैःwith arrows
बाणैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootबाण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
दिशःdirections
दिशः:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
दशten
दश:
कर्म-विशेषण (Numeral qualifier)
TypeAdjective
Rootदशन्/दश (प्रातिपदिक)
Formसंख्यावाचक (numeral); अव्ययवत् प्रयोग (indeclinable-like numeral); ‘ten’ (qualifies दिशः)
विराजयन्illuminating
विराजयन्:
कर्ता-विशेषण (Adjectival/participial to subject)
TypeVerb
Rootवि + राज् (धातु)
Formकृदन्त (शतृ); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रियाविशेषण-भाव

"The tiger among the Rakshasas seated in the chariot is the foremost car warrior. He is illuminating the battlefield like the brightness of the Sun, resplendent like Sun 's rays. By his arrows he is illuminating the ten directions. The Rahu emblem on top of the pole of the chariot is very splendid."

A
Atikāya (implied)
R
rākṣasa
R
Rāhu (emblem)
B
battlefield (raṇabhūmi)

FAQs

Dharma underscores truthful appraisal of an opponent’s capacity; recognizing the ‘foremost chariot-warrior’ supports responsible strategy and protects one’s own forces—righteous leadership requires clear-eyed assessment.

Atikāya (implied) advances as a dazzling mahāratha; his banner bears a Rāhu emblem and his arrows are described as sunlike in brilliance.

Leadership prudence—accurately identifying the chief threat so that the righteous side can respond proportionately.