Shloka 109

युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः

Rāvaṇa’s Assault on Nīla and Lakṣmaṇa; Hanumān Bears Rāma

Devanagari script

तामापतन्तींभरतानुजोऽस्त्रैर्जघानबाणैश्चहुताग्निकल्पैः ।तथापिसातस्यविवेशशक्तिर्भुजान्तरंदाशरथेर्विशालम् ।।6.59.109।।

Transliteration

tām āpatantīṃ bharatānujo 'strair jaghāna bāṇaiś ca hutāgnikalpaiḥ | tathāpi sā tasya viveśa śaktir bhujāntaraṃ dāśarather viśālam ||6.59.109||

Translation

それが飛来すると、バラタの弟は供犠の火のごとき矢と武器でこれを打ち砕かんとした。だがそれでも、その槍はダシャラタの子の広い胸へと突き入った。

Word by Word

• ताम्: that (javelin)
• ताम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• आपतन्तीम्: coming/falling towards
• आपतन्तीम्: कर्मविशेषण (Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: आ-पत् (धातु) → आपतन्त् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त, स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ताम् विशेषयति

• भरत-अनुजः: Bharata's younger brother (Lakshmana)
• भरत-अनुजः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: भरत (प्रातिपदिक) + अनुज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: ‘younger brother of Bharata’

• अस्त्रैः: with weapons
• अस्त्रैः: करण (Karana/Instrument)
• Type: Noun
• Root: अस्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• जघान: struck
• जघान: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: हन् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• बाणैः: with arrows
• बाणैः: करण (Karana/Instrument)
• Type: Noun
• Root: बाण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• हुत-अग्नि-कल्पैः: like blazing fire
• हुत-अग्नि-कल्पैः: करणविशेषण (Instrument-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: हुत (हु धातु, कृदन्त) + अग्नि (प्रातिपदिक) + कल्प (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; उपमानार्थ-तत्पुरुषः: ‘like kindled fire’ (बाणान् विशेषयति)

• तथापि: nevertheless
• तथापि: वाक्यसम्बन्ध (Discourse connector)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा + अपि (अव्यय)
• Form: अव्ययसमूहः (concessive particle): ‘even so’

• सा: it (the javelin)
• सा: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तस्य: of him
• तस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• विवेश: entered
• विवेश: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: वि-विश् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• शक्तिः: the javelin
• शक्तिः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: शक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘सा’ इत्यस्य अप्पोजिशन

• भुज-अन्तरम्: the space between the arms (chest)
• भुज-अन्तरम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: भुज (प्रातिपदिक) + अन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः: ‘between the arms’ (chest)

• दाशरथेः: of the son of Dasharatha (Lakshmana)
• दाशरथेः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: दाशरथि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• विशालम्: broad
• विशालम्: कर्मविशेषण (Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: विशाल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; भुज-अन्तरम् विशेषयति

Context

Lakshmana, the brother of Bharata struck the fierce weapon coming towards him like flames of fire fuelled by ghee, even then it struck him on his broad chest.

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa (Bharatānuja, Dāśarathi)
• śakti (javelin/spear)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma often demands endurance: even the righteous suffer wounds, yet their commitment to truth and duty does not break.

What is the narrative situation?

Lakṣmaṇa tries to stop the incoming spear with counter-weapons, but it still pierces his chest.

Which character virtue is emphasized?

Vīrya with tapas-like endurance—steadfastness under grievous harm.