Shloka 43

प्रहस्तवधः

The Slaying of Prahasta

Devanagari script

यथैवगोवृषोवर्षंशारदंशीघ्रमागतम् ।एवमेवप्रहस्तस्यशरवर्षंदुरासदम् ।।।।निमीलिताक्षस्सहसानीलस्सेहेदुरासदान् ।

Transliteration

yathaiva govṛṣo varṣaṃ śāradaṃ śīghram āgatam |

evam eva prahastasya śaravarṣaṃ durāsadam |

nimīlitākṣaḥ sahasā nīlaḥ sehe durāsadān || 6.58.43 ||

Translation

たとえば強き牡牛が俄かに来た秋の豪雨に耐えるように、ニーラもまた—目を閉じたまま—プラハスタの猛く近づき難い矢の雨をたちまち耐え抜いた。

Word by Word

• यथा: just as
• यथा: सम्बन्ध (Comparative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; उपमानार्थक-सम्बन्ध (comparative particle)

• एव: indeed
• एव: सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निश्चय/अवधारण (emphasis)

• गोवृषः: a mighty bull
• गोवृषः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: गो (प्रातिपदिक) + वृष (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयः (go-vṛṣaḥ = bull among cattle), पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्

• वर्षम्: rain
• वर्षम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्

• शारदम्: autumnal
• शारदम्: कर्म-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: शारद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम् (of वर्षम्)

• शीघ्रम्: quickly
• शीघ्रम्: क्रियाविशेषणम्
• Type: Indeclinable
• Root: शीघ्र (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाववत् क्रियाविशेषणम् (adverbial accusative)

• आगतम्: come/arrived
• आगतम्: कर्म-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: आ-गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (PPP), नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम् (of वर्षम्)

• एवम्: thus
• एवम्: क्रियाविशेषणम्
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; प्रकारवाचक (manner)

• एव: indeed
• एव: सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; अवधारण

• प्रहस्तस्य: of Prahasta
• प्रहस्तस्य: सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: प्रहस्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, षष्ठी, एकवचनम् (proper noun)

• शरवर्षम्: a rain of arrows
• शरवर्षम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: शर (प्रातिपदिक) + वर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः, नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्

• दुरासदम्: hard to withstand
• दुरासदम्: कर्म-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: दुर् (उपसर्ग) + आसद (प्रातिपदिक/कृदन्त from आ-√सद्)
• Form: कर्मधारयः (difficult-to-face), नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम् (of शरवर्षम्)

• निमीलिताक्षः: whose eyes were closed
• निमीलिताक्षः: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: नि-√मील् (धातु) + क्त (कृदन्त) + अक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहिः (yasya akṣī nimīlite), पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; विशेषणम् (of नीलः)

• सहसा: suddenly/with force
• सहसा: क्रियाविशेषणम्
• Type: Indeclinable
• Root: सहसा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; आकस्मिक/तीव्रतावाचक (suddenly/violently)

• नीलः: Nila
• नीलः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: नील (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम् (proper noun)

• सेहे: endured
• सेहे: क्रिया
• Type: Verb
• Root: सह् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

• दुरासदान्: hard-to-face (missiles)
• दुरासदान्: कर्म-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: दुरासद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया, बहुवचनम्; विशेषणम् (understood object: बाणान्/शरान्)

Context

Just as a mighty bull faces sudden downpour of autumnal rain, in the same way Nila precisely tolerated the rain of arrows of Prahastha, which are difficult to face, with eyes closed.

Characters & Entities

• Nīla
• Prahastha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Inner steadiness under adversity: dharma is upheld not only by striking back, but by enduring hardship without losing one’s composure and commitment.

What is the narrative situation?

Nīla is compared to a bull in heavy rain as he bears Prahastha’s arrow-storm without flinching.

Which character virtue is emphasized?

Resilience (dhṛti) and forbearance (kṣānti) in Nīla.