Shloka 30

धूम्राक्षप्रेषणम्

The Dispatch of Dhūmrākṣa

Devanagari script

रथप्रवरमास्थायखरयुक्तंखरस्वनम् ।प्रयान्तंतुमहाघोरंराक्षसंभीमदर्शनम् ।।6.51.30।।अन्तरिक्षगताःघोराशकुनाःप्रत्यषेधयन् ।

Transliteration

ratha-pravaram āsthāya khara-yuktaṃ khara-svanam |

prayāntaṃ tu mahā-ghoraṃ rākṣasaṃ bhīma-darśanam ||6.51.30||

antarikṣa-gatāḥ ghorāḥ śakunāḥ pratyaṣedhayan |

Translation

驢馬を繋いだ、いななき響く最上の戦車に乗り、恐るべき羅刹が—見るも戦慄すべき姿で—進み出ると、天空には凶鳥が不吉な兆しとして現れ、行く手を阻むかのようであった。

Word by Word

• रथप्रवरम्: the excellent chariot
• रथप्रवरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: रथ (प्रातिपदिक) + प्रवर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचन; कर्मधारयः—प्रवरः रथः (excellent chariot)

• आस्थाय: having mounted
• आस्थाय: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-स्था (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (Gerund/Absolutive), 'having mounted/ascended'

• खरयुक्तम्: yoked with donkeys
• खरयुक्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: खर (प्रातिपदिक) + युक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः—खरैः युक्तम् (yoked with donkeys)

• खरस्वनम्: braying like donkeys
• खरस्वनम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: खर (प्रातिपदिक) + स्वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः—खरवत् स्वनः यस्य (having donkey-like bray)

• प्रयान्तम्: going forth
• प्रयान्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: प्र-या (धातु)
• Form: वर्तमान-कृदन्त (शतृ), द्वितीया, एकवचन; 'going forth'—राक्षसम् इति विशेषणम्

• तु: indeed / but
• तु: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/विरोधार्थक-निपात (particle: but/indeed)

• महाघोरम्: very terrible
• महाघोरम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: महा (अव्यय/उपसर्गवत्) + घोर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; राक्षसम् इति विशेषणम्

• राक्षसम्: the Rakshasa
• राक्षसम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचन

• भीमदर्शनम्: of dreadful appearance
• भीमदर्शनम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: भीम (प्रातिपदिक) + दर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः—भीमं दर्शनं यस्य (having a dreadful appearance)

• अन्तरिक्षगताः: having gone into the sky
• अन्तरिक्षगताः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अन्तरिक्ष (प्रातिपदिक) + गत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुषः—अन्तरिक्षं गताः (gone into the sky)

• घोराः: fierce, dreadful
• घोराः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: घोर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; शकुनाः इति विशेषणम्

• शकुनाः: birds (omens)
• शकुनाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शकुन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• प्रत्यषेधयन्: forbade / obstructed
• प्रत्यषेधयन्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रति-षिध् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथम-पुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

Context

Heroic Rakshasa, Dhumraksha surrounded by rakshasas set forth laughing to the west gate where Hanuman stood.

Characters & Entities

• Dhūmrākṣa (implied by continuity)
• Chariot (ratha)
• Donkeys (khara)
• Sky (antarikṣa)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The appearance of omens suggests moral consequence: adharma-driven aggression meets resistance even in signs of nature; dharma teaches attentiveness to warnings and self-correction rather than reckless persistence.

What is the narrative situation?

Dhumrākṣa advances in his donkey-yoked chariot, and ominous birds in the sky present a bad portent by obstructing his path.

Which character virtue is emphasized?

The text foregrounds the universe’s moral signaling (nimitta); the implied virtue is prudent heedfulness—though the rākṣasa’s march is characterized by terror rather than wisdom.