Shloka 38

समुद्रतट-प्रयाणम् तथा वेलावन-निवेशः

March to the Seacoast and Encampment at the Shore

Devanagari script

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ।।6.4.37।।सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ।।6.4.38।।

Transliteration

evaṃ te hariśārdūlā gacchanto baladarpitāḥ | apaśyaṃs te giriśreṣṭhaṃ sahyaṃ drumālatāyutam || sarāṃsi ca supullāni taṭākāni vanāni ca ||

Translation

このように、力を誇りつつ進む虎のごときヴァーナラたちは、樹木と蔓草に満ちた山々の最勝サフヤを仰ぎ見、さらに蓮華が満開の湖や池、そして森を眺めた。

Word by Word

• रामस्य: of Rama
• रामस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• शासनम्: command
• शासनम्: कर्म (Karma/Object of ज्ञात्वा)
• Type: Noun
• Root: शासन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• ज्ञात्वा: having known
• ज्ञात्वा: पूर्वकाल (Prior action)
• Type: Verb
• Root: ज्ञा (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव (indeclinable verbal)

• भीमकोपस्य: of (him) of dreadful wrath
• भीमकोपस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: भीम + कोप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; समास: भीमः कोपः यस्य/भीमकोपः (कर्मधारय—‘dreadful wrath’)

• भीतवत्: as if in fear
• भीतवत्: क्रियाविशेषण (Adverbial—manner)
• Type: Indeclinable
• Root: भीतवत् (प्रातिपदिक/अव्ययीभाववत्)
• Form: अव्यय (adverbial): ‘भीतवत्’ = as if afraid; उपमानार्थक

• वर्जयन्: avoiding
• वर्जयन्: क्रियाविशेषण (Concomitant action)
• Type: Verb
• Root: वर्ज् (धातु)
• Form: वर्तमान-कृदन्त (Present active participle/शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन/बहुवचन (सन्दर्भे ‘बलम्’ नपुंसक-एकवचनं, तदनुसारं क्रियाविशेषणवत्); ‘avoiding’

• नगराभ्याशान्: vicinities of the city
• नगराभ्याशान्: कर्म (Karma/Object of वर्जयन्)
• Type: Noun
• Root: नगर + अभ्याश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; समास: नगरस्य अभ्याशाः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• तथा: likewise
• तथा: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb: likewise/so)

• जनपदान्: districts/settlements
• जनपदान्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: जनपद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• अपि: also
• अपि: सम्बन्ध (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपि-कार (particle: also/even)

• सागरौघनिभम्: like an ocean-flood
• सागरौघनिभम्: कर्म (Karma—qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सागर + ओघ + निभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास: सागरस्य ओघः (षष्ठी-तत्पुरुष) + निभ (उपमान)

• भीमम्: terrible
• भीमम्: कर्म (Karma—qualifier)
• Type: Adjective
• Root: भीम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘बलम्’ इत्यस्य विशेषण

• तत्: that
• तत्: कर्म (Karma—determiner)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘वानरबलम्’ इत्यस्य विशेषण

• वानरबलम्: the monkey-army
• वानरबलम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: वानर + बल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास: वानराणां बलम् (षष्ठी-तत्पुरुष)

• महत्: great
• महत्: कर्म (Karma—qualifier)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘वानरबलम्’ इत्यस्य विशेषण

• उत्ससर्प: surged/advanced
• उत्ससर्प: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: उत् + सृप् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• महाघोषम्: with great roar
• महाघोषम्: कर्म (Karma—qualifier)
• Type: Adjective
• Root: महा + घोष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास: महाः घोषः (कर्मधारय)

• भीमघोषम्: with dreadful sound
• भीमघोषम्: कर्म (Karma—qualifier)
• Type: Adjective
• Root: भीम + घोष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास: भीमः घोषः (कर्मधारय)

• इव: like
• इव: उपमान (Comparator marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानार्थक-अव्यय (particle of comparison)

• आर्णवः: ocean
• आर्णवः: उपमान (Upamāna/Standard)
• Type: Noun
• Root: आर्णव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपमान (standard of comparison)

Context

Those vanaras who were tigers among vanaras, proud of their might went to see (on their way) the Sahya Mountains, the foremost of the mountains with trees and creepers, lakes and ponds with fully blossomed lotuses.

Characters & Entities

• Sahya (mountain range)
• Vānaras
• Lakes
• Ponds
• Forests
• Lotuses

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse reinforces dharma as unwavering pursuit of a righteous goal even while encountering pleasant diversions (scenic nature).

What is the narrative situation?

It reiterates the travel-scene: the vānaras continue their march and view the Sahya landscape.

Which character virtue is emphasized?

Perseverance—maintaining pace and purpose while on campaign.