Shloka 22

विभीषणोपदेशः

Vibhīṣaṇa’s Counsel to Rāvaṇa and the Rākṣasa Court

Devanagari script

परस्यवीर्यंस्वबलंचबुध्वास्थानंक्षयंचैवतथैववृद्धिम् ।तथास्वपक्षेप्यनुमृश्यबुध्वावदेत् क्षमंस्वामिहितंसमन्त्री ।।।।

Transliteration

parasya vīryaṃ svabalaṃ ca budhvā sthānaṃ kṣayaṃ caiva tathaiva vṛddhim | tathā svapakṣe ’py anumṛśya budhvā vadet kṣamaṃ svāmihitaṃ samantrī ||

Translation

大臣は、敵の威力と自軍の力とを見極め、さらに自らの立場・衰退・増大を知り、また味方の情勢をも熟慮したうえで、主君にとって相応しく真に益あることを進言すべきである。

Word by Word

• परस्य: of the enemy/other side
• परस्य: षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग (Masculine); सम्बन्ध-निर्देशः (possessive relation) — 'of the other/foe'

• वीर्यम्: valor, prowess
• वीर्यम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: वीर्य (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter); कर्मपदम् (object)

• स्वबलम्: one's own strength
• स्वबलम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: स्व + बल (प्रातिपदिक; समासः: कर्मधारय-तुल्यः/षष्ठी-तत्पुरुषार्थः 'स्वस्य बलम्')
• Form: द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter); कर्मपदम् (object)

• च: and
• च: समुच्चय (Coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्ययम् (conjunction) — 'and'

• बुध्वा: having ascertained
• बुध्वा: क्रियाविशेषण (Adverbial to main verb)
• Type: Verb
• Root: बुध् (धातु) + त्वा (क्त्वा-प्रत्यय; अव्ययभावः)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (gerund/absolutive), पूर्वकालिकक्रिया (prior action) — 'having known/ascertained'

• स्थानम्: position, status
• स्थानम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter); कर्मपदम् (object)

• क्षयम्: decline, loss
• क्षयम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: क्षय (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग (Masculine); कर्मपदम् (object)

• च: and
• च: समुच्चय (Coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्ययम् (conjunction) — 'and'

• एव: indeed, also
• एव: अवधारण (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निश्चय/अवधारण-अव्ययम् (emphatic particle) — 'indeed/just'

• तथा: thus, likewise
• तथा: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्ययम् (adverb) — 'thus/so'

• एव: indeed, exactly
• एव: अवधारण (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-अव्ययम् (emphatic particle) — 'just/indeed'

• वृद्धिम्: increase, growth
• वृद्धिम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: वृद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन (Singular), स्त्रीलिङ्ग (Feminine); कर्मपदम् (object)

• तथा: likewise
• तथा: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्ययम् (adverb) — 'likewise/so also'

• स्वपक्षे: in one's own party/side
• स्वपक्षे: अधिकरण (Locative/Locus)
• Type: Noun
• Root: स्व + पक्ष (प्रातिपदिक; समासः: षष्ठी-तत्पुरुष 'स्वस्य पक्षः')
• Form: सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग (Masculine); अधिकरणम् (locus) — 'in one's own side'

• अपि: also, even
• अपि: सम्बन्ध/समुच्चय (Additive particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अप्यर्थ-अव्ययम् (particle) — 'also/even'

• अनुमृश्य: having reflected
• अनुमृश्य: क्रियाविशेषण (Adverbial to main verb)
• Type: Verb
• Root: अनु + मृश् (धातु) + य (ल्यप्/क्त्वा-समकक्ष; अव्ययभावः)
• Form: ल्यबन्त-अव्ययम् (gerund/absolutive), पूर्वकालिकक्रिया (prior action) — 'having considered/reflected'

• बुध्वा: having understood
• बुध्वा: क्रियाविशेषण (Adverbial to main verb)
• Type: Verb
• Root: बुध् (धातु) + त्वा (क्त्वा-प्रत्यय; अव्ययभावः)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (gerund/absolutive), पूर्वकालिकक्रिया (prior action) — 'having known/understood'

• वदेत्: should say, should advise
• वदेत्: क्रिया (Main action)
• Type: Verb
• Root: वद् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपदम्; विधेयक्रिया (injunctive/should)

• क्षमम्: proper, suitable
• क्षमम्: कर्म (Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: क्षम (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter); विशेषणम् (qualifier) — (हितम् इति विशेष्यस्य)

• स्वामिहितम्: the king’s welfare/benefit
• स्वामिहितम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: स्वामि + हित (प्रातिपदिक; समासः: षष्ठी-तत्पुरुष 'स्वामिनः हितम्')
• Form: द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter); कर्मपदम् (object) — 'what is beneficial to the lord/king'

• समन्त्री: the counsellor/minister
• समन्त्री: कर्ता (Agent/Subject)
• Type: Noun
• Root: स + मन्त्री (प्रातिपदिक; उपसर्गसदृश-सम् + मन्त्री)
• Form: प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग (Masculine); कर्तृपदम् (subject/agent) — 'the good counsellor/minister'

Context

Then Vibheeshana, wishing the welfare of the king, intent upon Dharma, artha and kama, thinking rightly and deeply, spoke these words on hearing Prahastha's words that were not good.

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma in governance: counsel must be reality-based, impartial, and aimed at the ruler’s genuine welfare—not at flattery or factional gain.

What is the narrative situation?

At the close of the court debate, the text generalizes a rule of good counsel: weigh strengths, weaknesses, and trajectories before advising the king.

Which character virtue is emphasized?

Ministerial integrity and discernment (viveka): speaking what is appropriate and beneficial after careful assessment.