Shloka 13

चन्द्रप्रकाशे लङ्कानिरीक्षणम्

Moonlit Survey of Lanka and the Unfound Sita

Devanagari script

ददर्श कान्ताश्च समालभन्त्य स्तथा परास्तत्र पुनः स्वपन्त्यः।सुरूपवक्त्राश्च तथा हसन्त्यः क्रुद्धाः पराश्चापि विनिःश्वसन्त्य।।5.5.13।।

Transliteration

dadarśa kāntāś ca samālabhantyaḥ tathā parās tatra punaḥ svapantyaḥ |surūpavaktrāś ca tathā hasantyaḥ kruddhāḥ parāś cāpi viniḥśvasantyaḥ ||5.5.13||

Translation

彼は、愛しい者に触れて戯れる女たちを見、またそこに眠り伏す者を見た。麗しき顔で笑う者もいれば、怒りに燃えて重く息を吐く者もいた。

Word by Word

• ददर्श: saw
• ददर्श: क्रिया (मुख्यक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु) → ददर्श
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular); परस्मैपदम्

• कान्ताः: beloved women / women
• कान्ताः: कर्तृ (द्रष्टव्य-वस्तु/दृश्य-समूहः; कर्मसदृशं—दर्शनस्य विषयः)
• Type: Noun
• Root: कान्ता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा-विभक्ति (nom.), बहुवचन (pl.)

• च: and
• च: समुच्चय (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction: 'and')

• समालभन्त्यः: embracing / touching / clinging (to someone)
• समालभन्त्यः: विशेषण (कान्ताः इति पदस्य)
• Type: Verb
• Root: सम् + आ + √लभ् (धातु) → समालभन्ती (वर्तमानकृदन्त)
• Form: वर्तमान-शतृ/शानच्-प्रत्ययान्त कृदन्त (present participle), स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा-विभक्ति (nom.), बहुवचन (pl.); परस्मैपद-धातु-आश्रयः

• तथा: likewise / thus
• तथा: क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (adverb: 'thus/likewise')

• पराः: others (women)
• पराः: कर्तृ (द्रष्टव्य-वस्तु/दृश्य-समूहः; दर्शनस्य विषयः)
• Type: Noun
• Root: परा (प्रातिपदिक; सर्वनामसदृश-विशेषण)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा-विभक्ति (nom.), बहुवचन (pl.)

• तत्र: there
• तत्र: अधिकरण (स्थान)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb: 'there')

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: काल/पुनरावृत्ति-वाचक-अव्यय (adverb: 'again')

• स्वपन्त्यः: sleeping
• स्वपन्त्यः: विशेषण (पराः इति पदस्य)
• Type: Verb
• Root: √स्वप् (धातु) → स्वपन्ती (वर्तमानकृदन्त)
• Form: वर्तमान-शतृ/शानच्-प्रत्ययान्त कृदन्त (present participle), स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा-विभक्ति (nom.), बहुवचन (pl.)

• सुरूपवक्त्राः: women with beautiful faces
• सुरूपवक्त्राः: कर्तृ (द्रष्टव्य-वस्तु/दृश्य-समूहः; दर्शनस्य विषयः)
• Type: Noun
• Root: सु-रूप + वक्त्र (प्रातिपदिक); (सु + रूप) + वक्त्र
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा-विभक्ति (nom.), बहुवचन (pl.); कर्मधारय-समासः (विशेषण-विशेष्यभावः)

• च: and
• च: समुच्चय (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction: 'and')

• तथा: likewise
• तथा: क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (adverb: 'likewise')

• हसन्त्यः: laughing
• हसन्त्यः: विशेषण (सुरूपवक्त्राः इति पदस्य)
• Type: Verb
• Root: √हस् (धातु) → हसन्ती (वर्तमानकृदन्त)
• Form: वर्तमान-शतृ/शानच्-प्रत्ययान्त कृदन्त (present participle), स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा-विभक्ति (nom.), बहुवचन (pl.)

• क्रुद्धाः: angry
• क्रुद्धाः: विशेषण (पराः इति पदस्य/स्त्रीसमूहस्य)
• Type: Adjective
• Root: √क्रुध् (धातु) → क्रुद्ध (भूतकृदन्त/क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past participle), स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा-विभक्ति (nom.), बहुवचन (pl.)

• पराः: others (women)
• पराः: कर्तृ (द्रष्टव्य-वस्तु/दृश्य-समूहः; दर्शनस्य विषयः)
• Type: Noun
• Root: परा (प्रातिपदिक; सर्वनामसदृश-विशेषण)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा-विभक्ति (nom.), बहुवचन (pl.)

• च: and
• च: समुच्चय (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction: 'and')

• अपि: also / even
• अपि: सम्बन्ध/समुच्चय (emphasis/addition)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अप्यर्थक-अव्यय (particle: 'also/even')

• विनिःश्वसन्त्यः: sighing / breathing out heavily
• विनिःश्वसन्त्यः: विशेषण (पराः इति पदस्य)
• Type: Verb
• Root: वि + निः + √श्वस् (धातु) → विनिःश्वसन्ती (वर्तमानकृदन्त)
• Form: वर्तमान-शतृ/शानच्-प्रत्ययान्त कृदन्त (present participle), स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा-विभक्ति (nom.), बहुवचन (pl.)

Context

He even saw women collected there, their limbs smeared with unguents on their bodies, like wise women with beautiful countenances laughing at others, some sleeping, and others hissing (sighing) like angry serpents.

Characters & Entities

• Hanumān
• Rākṣasīs (women of Laṅkā)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse highlights fluctuating emotions (desire, laughter, anger) as part of worldly life; dharma teaches mastery over such impulses rather than being driven by them.

What is the narrative situation?

Hanumān continues observing domestic scenes inside Laṅkā’s residences while searching for Sītā.

Which character virtue is emphasized?

Steadfastness (dhṛti): Hanumān remains undeterred and attentive amid varied sights and moods.