Shloka 33

अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha)

Sundarakāṇḍa Sarga 47

Devanagari script

स तं परित्यज्य महारथो रथं सकार्मुकः खङ्गधरः खमुत्पतन्।

तपोऽभियोगादृषिरुग्रवीर्यवान्विहाय देहं मरुतामिवालयम्।।5.47.33।।

Transliteration

sa taṃ parityajya mahāratho rathaṃ sakārmukaḥ khaṅgadharaḥ kham utpatan |

tapo ’bhiyogād ṛṣir ugravīryavān vihāya dehaṃ marutām ivālayam ||5.47.33||

Translation

その戦車を捨て、大武人は弓を手に、剣を帯びて虚空へと跳び上がった。まるで苛烈なるタパスの力を具えた聖仙が天へ昇り、身を風の住処のごとく置き去りにするかのように。

Word by Word

• सः: he
• सः: कर्ता (Agent/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., nominative, singular); सर्वनाम (pronoun)

• तम्: him
• तम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., accusative, singular); सर्वनाम (pronoun)

• परित्यज्य: having abandoned
• परित्यज्य: पूर्वक्रिया (Prior action; adverbial to main verb)
• Type: Verb
• Root: परि-त्यज् (धातु) → त्यक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (gerund/absolutive); धातुः: त्यज् (to abandon) उपसर्गः: परि-; क्रियाविशेषणभावेन पूर्वकर्मसूचकः

• महारथः: the great charioteer
• महारथः: कर्ता (Agent/Subject) (सः इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Noun
• Root: महा + रथ (प्रातिपदिक) [कर्मधारय-समासः]
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., nominative, singular); समासः: महा(विशेषण) + रथ(धारक/सम्बन्ध) → ‘महान् रथः/रथी’

• रथम्: chariot
• रथम्: कर्म (Object) (परित्यज्य इत्यस्य कर्म)
• Type: Noun
• Root: रथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., accusative, singular)

• सकार्मुकः: with a bow / bow-bearing
• सकार्मुकः: कर्ता (Agent/Subject) (सः इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: स + कार्मुक (प्रातिपदिक) [अव्ययीभाव-समासः]
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., nominative, singular); समासः: स(सह/युक्त) + कार्मुक (bow) → ‘कार्मुकेन सह/युक्तः’

• खङ्गधरः: sword-holder
• खङ्गधरः: कर्ता (Agent/Subject) (सः इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: खङ्ग + धर (प्रातिपदिक) [तत्पुरुष-समासः (षष्ठी/उपपद)]
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., nominative, singular); समासः: खङ्गम् (object) + धरः (holder) → ‘खङ्गं धरति’

• खम्: the sky
• खम्: कर्म/देश (Goal/Direction as object of motion)
• Type: Noun
• Root: ख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (neut., accusative, singular)

• उत्पतन्: flying up / leaping up
• उत्पतन्: कर्ता (Agent/Subject) (सः इत्यस्य क्रियाविशेषण/सहक्रिया)
• Type: Verb
• Root: उत्-पत् (धातु) → शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त
• Form: वर्तमानकृदन्तः (present active participle), शतृ-प्रत्ययः; पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., nom., sg.); धातुः: पत् (to fly) उपसर्गः: उत्-

• तपोऽभियोगात्: due to ascetic power / by force of austerity
• तपोऽभियोगात्: अपादान/हेतु (Cause/Source)
• Type: Noun
• Root: तपस् + अभियोग (प्रातिपदिक) [तत्पुरुष-समासः] + तसिल् (पञ्चमी)
• Form: पुंलिङ्गः, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., ablative, singular); समासः: तपसः अभियोगः → तपोऽभियोगः; अर्थः: हेतौ पञ्चमी (ablative of cause)

• ऋषिः: a sage
• ऋषिः: कर्ता (Agent/Subject) (उपमान-आधारः; ‘इव’ सह)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., nominative, singular)

• उग्रवीर्यवान्: of fierce power
• उग्रवीर्यवान्: कर्ता (Agent/Subject) (सः इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: उग्र + वीर्यवत् (प्रातिपदिक) [कर्मधारय-समासः]
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., nominative, singular); समासः: उग्र(विशेषण) + वीर्यवान्(बलयुक्तः) → ‘उग्रं वीर्यं यस्य सः’ (अर्थतः बहुव्रीहिवत्-भावः, रूपतः कर्मधारय-प्रयोगः)

• विहाय: having left
• विहाय: पूर्वक्रिया (Prior action; adverbial)
• Type: Verb
• Root: वि-हा (धातु) → त्यक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (gerund/absolutive); धातुः: हा (to leave/abandon) उपसर्गः: वि-

• देहम्: the body
• देहम्: कर्म (Object) (विहाय इत्यस्य कर्म)
• Type: Noun
• Root: देह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., accusative, singular)

• मरुताम्: of the Maruts (wind-gods)
• मरुताम्: सम्बन्ध (Genitive relation) (आलयम् इत्यस्य षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: मरुत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, षष्ठी-विभक्तिः, बहुवचनम् (masc., genitive, plural)

• इव: like / as
• इव: उपमान-सम्बन्ध (Comparative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-अव्ययम् (indeclinable of comparison)

• आलयम्: abode / dwelling
• आलयम्: कर्म/उपमेय (Object/standard of comparison in simile)
• Type: Noun
• Root: आलय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., accusative, singular); उपमानपदं (compared object with इव)

Context

(Aksha) the great charioteer abandoned the chariot, held a sword and a bow, and flew up to the region of the sky with his fierce power just as a sage with his fearsome ascetic power ascends to heaven, leaving his body.

Characters & Entities

• Akṣa
• Ṛṣi (sage, simile)
• Marut (winds)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse contrasts true tapas (spiritual power) with martial display: it uses sacred imagery to describe worldly combat, inviting reflection on what power is truly elevating.

What is the narrative situation?

With his chariot destroyed, Akṣa continues the fight by taking to the air, armed with bow and sword.

Which character virtue is emphasized?

Persistence and adaptability in battle—refusing to yield after a setback.