Shloka 19

अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha)

Sundarakāṇḍa Sarga 47

Devanagari script

ततः कपिस्तं रणचण्डविक्रमं विवृद्धतेजोबलवीर्यसंयुतम्।कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे ननाद हर्षाद् घनतुल्यविक्रमम्।।5.47.19।।

Transliteration

tataḥ kapis taṃ raṇa-caṇḍa-vikramaṃ vivṛddha-tejo-bala-vīrya-saṃyutam | kumāram akṣaṃ prasamīkṣya saṃyuge nanāda harṣād ghana-tulya-vikramam ||5.47.19||

Translation

そのときハヌマーンは、戦いのただ中にいる王子アクシャ――猛き武勇を備え、光輝と力と気勢を増し満たす者――を見て、歓喜のうちに咆哮した。その威力は雷雲のごとかった。

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: अधिकरण (कालाधिकरणम्) / Adverbial (time)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात् अव्ययम्)
• Form: अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्) = indeclinable adverb; अर्थे: अनन्तरम् (thereafter/then)

• कपिः: the monkey (Hanumān)
• कपिः: कर्ता (Agent/Subject)
• Type: Noun
• Root: कपि (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc.; nominative; singular)

• तम्: him
• तम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc.; accusative; singular)

• रणचण्डविक्रमम्: of fierce valour in battle
• रणचण्डविक्रमम्: कर्मणि विशेषणम् (Adjectival to object)
• Type: Adjective
• Root: रण + चण्ड + विक्रम (प्रातिपदिकानि); समस्तपदम्
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc.; accusative; singular); विशेषणम् (qualifies तम्/अक्षम्); समासः: कर्मधारयः (चण्डः विक्रमः यस्य सः; रण-सम्बद्धः)

• विवृद्धतेजोबलवीर्यसंयुतम्: endowed with increased splendour, strength, and energy
• विवृद्धतेजोबलवीर्यसंयुतम्: कर्मणि विशेषणम् (Adjectival to object)
• Type: Adjective
• Root: विवृद्ध + तेजस् + बल + वीर्य + संयुत (प्रातिपदिकानि); समस्तपदम्
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc.; accusative; singular); विशेषणम् (qualifies तम्/अक्षम्); समासः: तत्पुरुषः (तेजोबलवीर्यैः संयुतः; विवृद्ध-तेजः-बल-वीर्यः)

• कुमारम्: the prince
• कुमारम्: कर्म (Object; apposition)
• Type: Noun
• Root: कुमार (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc.; accusative; singular); तम् इत्यस्य विशेष्य-सम्बन्धः (appositional to तम्)

• अक्षम्: Akṣa (the prince)
• अक्षम्: कर्म (Object; apposition)
• Type: Noun
• Root: अक्ष (प्रातिपदिकम्) [अक्षः (नाम)]
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc.; accusative; singular); कुमारम् इत्यस्य विशेष्यः (Akṣa, the prince)

• प्रसमीक्ष्य: having observed, after seeing
• प्रसमीक्ष्य: पूर्वकालक्रिया (Adverbial participle; prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: प्र + सम् + ईक्ष् (धातुः) → प्रसमीक्ष्य (क्त्वान्त/ल्यबन्त अव्ययम्)
• Form: क्त्वान्तम् अव्ययम् (gerund/absolutive); धातुः: ईक्ष् (to see) उपसर्गौ: प्र-, सम्-; अर्थः: दृष्ट्वा/सम्यक् अवलोक्य (having observed)

• संयुगे: in battle
• संयुगे: अधिकरण (स्थानाधिकरणम्) / Locative (in battle)
• Type: Noun
• Root: संयुग (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गः; सप्तमी-विभक्तिः; एकवचनम् (neut.; locative; singular)

• ननाद: roared
• ननाद: क्रिया (Predicate verb)
• Type: Verb
• Root: नद् (धातुः) → ननाद (लिट्)
• Form: धातुः: नद् (to roar/sound); लकारः: लिट् (परोक्षभूत/Perfect); परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः; एकवचनम् (3rd person singular)

• हर्षात्: from joy, out of delight
• हर्षात्: अपादान (हेतु) / Cause
• Type: Noun
• Root: हर्ष (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; पञ्चमी-विभक्तिः; एकवचनम् (masc.; ablative; singular); हेतौ पञ्चमी (ablative of cause)

• घनतुल्यविक्रमम्: whose valour was like a cloud
• घनतुल्यविक्रमम्: कर्मणि विशेषणम् (Adjectival to object)
• Type: Adjective
• Root: घन + तुल्य + विक्रम (प्रातिपदिकानि); समस्तपदम्
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc.; accusative; singular); विशेषणम् (qualifies तम्/अक्षम्); समासः: कर्मधारयः (घनतुल्यः विक्रमः यस्य सः)

Context

Spurred by the mere glance of Ravana, the glorious Aksha with his wonderful bow inlaid with gold sprang up from the royal assembly just as flame rises from fire-sanctuary when oblations are poured in by reputed brahmins.

Characters & Entities

• Hanumān
• Akṣa (Akṣakumāra)
• battle (raṇa/saṃyuga)
• ghana (thundercloud imagery)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

A dhārmic warrior recognizes worth even in an opponent. Hanumān’s joy and roar signal respect for courage and skill—valor is acknowledged as a virtue regardless of sides, though the larger cause still matters.

What is the narrative situation?

Hanumān observes Akṣa’s formidable entry and performance in battle and responds with an exultant roar.

Which character virtue is emphasized?

Magnanimity and fearlessness—Hanumān is not intimidated; he honors strength and meets it openly.