Shloka 48

रावणभवनपरिक्रमणं हनूमतः शोकविचारश्च

Hanuman’s Circuit of Ravana’s Palace and the Crisis of Deliberation

Devanagari script

एवं बहुविधं दुःखं मनसा धरायन्मुहुः।।।।नाध्यगच्छत्तदा पारं शोकस्य कपिकुञ्चरः।

Transliteration

evaṃ bahuvidhaṃ duḥkhaṃ manasā dhārayan muhuḥ |

nādhyagacchat tadā pāraṃ śokasya kapikuñjaraḥ ||

Translation

かくして、さまざまな苦しみを心に幾度も抱え、猿たちの中の象たる者は、その悲しみの彼岸—終わり—にその時なお至らなかった。

Word by Word

• विनाशे: in self-destruction
• विनाशे: अधिकरण (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विनाश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• बहवः: many
• बहवः: कर्ता/विधेय-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• दोषाः: faults, sins
• दोषाः: कर्ता (कर्तृ)
• Type: Noun
• Root: दोष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• जीवन्: living
• जीवन्: कर्ता-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: जीव् (धातु) → जीवत् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वर्तमानकृदन्तः (शतृ)

• भद्राणि: good things, auspicious results
• भद्राणि: कर्म (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भद्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• पश्यति: sees/experiences
• पश्यति: क्रिया (आख्यात)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: हेतु/सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तस्मात्-इत्यव्ययप्रयोगः (ablatival indeclinable: therefore/from that)

• प्राणान्: life-breaths, life
• प्राणान्: कर्म (कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• धरिष्यामि: I shall sustain
• धरिष्यामि: क्रिया (आख्यात)
• Type: Verb
• Root: धृ (धातु)
• Form: लृट्-लकार, उत्तमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• ध्रुवः: certain
• ध्रुवः: विधेय-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• जीवित-सङ्गमः: connection with life (i.e., life itself)
• जीवित-सङ्गमः: विधेय (प्रत्ययार्थ)
• Type: Noun
• Root: जीवित (प्रातिपदिक) + सङ्गम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (जीवितस्य सङ्गमः = जीवितेन सह सम्बन्ध/अवसरः)

Context

The elephant among monkeys (Hanuman) worrying over and over again, holding his head for long could not reach the end of his grief.

Characters & Entities

• Hanuman (kapikuñjara)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Acknowledging human emotion within dharma: even the greatest servant can be overwhelmed; the ethical movement is to recognize grief yet not be ruled by it.

What is the narrative situation?

The narrator describes Hanuman’s prolonged mental suffering as he struggles to find a way forward.

Which character virtue is emphasized?

Inner struggle preceding renewal: the verse sets up Hanuman’s eventual return to clarity and purposeful action.