Ramayana — Bala Kanda, Sarga 60, Shloka 30
त्रिशङ्कुस्वर्गारोহণम्
Trishanku’s Bodily Ascent and the New Constellations
Devanagari script
एवमुक्ता: सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुङ्गवम्।एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वश:।।।।गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद्बहि:।नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिष्षु जाज्वलन्।।।।अवाक्छिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसन्निभ:।
Transliteration
evam uktāḥ surāḥ sarve pratyūcur muni-puṅgavam |
evaṁ bhavatu bhadraṁ te tiṣṭhantv etāni sarvaśaḥ ||
gagane tāny anekāni vaiśvānara-pathād bahiḥ |
nakṣatrāṇi muniśreṣṭha teṣu jyotiṣṣu jājvalan ||
avākśirās triśaṅkuś ca tiṣṭhatv amara-sannibhaḥ || 1.60.30-31 ||
Translation
かく告げられると、すべての神々は仙人の中の第一に答えた。「そのとおりになれ。汝に吉祥あれ—これらはあまねく存し続けよ。天空には、ヴァイシュヴァーナラの道の外に多くの星々が立つであろう。仙の最上よ、その光の中にトリシャンクもまた留まり—不死者のごとく輝きつつ—ただし頭を下にして在れ。」
Word by Word
एवम्thus
एवम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (indeclinable adverb of manner)
उक्ताःhaving been addressed / spoken to
उक्ताः:
विशेषणम् (Qualifier of सुराः)
TypeAdjective
Rootवच् (धातु) → उक्त (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (past passive participle; masc. nominative plural)
सुराःthe gods
सुराः:
कर्ता (Agent)
TypeNoun
Rootसुर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचनम् (masc.; nominative plural)
सर्वेall
सर्वे:
विशेषणम् (Qualifier of सुराः)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचनम् (masc.; nominative plural)
प्रत्यूचुःreplied
प्रत्यूचुः:
क्रिया (Main verb); कर्तृकर्मव्यापारः
TypeVerb
Rootवच् (धातु) उपसर्गः प्रति- → प्रतिवच्/प्रत्यूच् (धात्वादेश)
Formलिट् (परोक्शभूत/परफेक्ट); प्रथमपुरुष; बहुवचनम्; परस्मैपदम् (Perfect; 3rd person plural; parasmaipada)
मुनिपुङ्गवम्the foremost of sages
मुनिपुङ्गवम्:
कर्म (Object of प्रत्यूचुः)
TypeNoun
Rootमुनि + पुङ्गव (प्रातिपदिके) (समास)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः (मुनिनां पुङ्गवः); पुंलिङ्ग; द्वितीया एकवचनम् (masc.; accusative singular)
एवम्thus
एवम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (indeclinable adverb)
भवतुlet it be / be it so
भवतु:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलोट् (आज्ञार्थ/विधिलिङ्गार्थ); प्रथमपुरुष; एकवचनम्; परस्मैपदम् (Imperative; 3rd person singular; parasmaipada)
भद्रम्welfare / prosperity
भद्रम्:
सम्बन्ध/प्रयोजन (Benedictive complement)
TypeNoun
Rootभद्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neut.; nominative/accusative singular); अत्र आशीर्वादार्थे (used as benediction)
तेto you / for you
ते:
सम्बन्ध (Possessor/beneficiary: 'to/for you')
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी एकवचनम् (genitive singular of 2nd person pronoun)
तिष्ठन्तुlet (them) remain
तिष्ठन्तु:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootस्था (धातु) → तिष्ठ (वर्तमान-आदेश)
Formलोट्; प्रथमपुरुष; बहुवचनम्; परस्मैपदम् (Imperative; 3rd person plural; parasmaipada)
एतानिthese
एतानि:
कर्ता (Subject of तिष्ठन्तु)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा बहुवचनम् (neut.; nominative plural)
सर्वशःon all sides / entirely
सर्वशः:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootसर्व (प्रातिपदिक) + शस् (तद्धित/अव्ययीभावार्थे)
Formअव्यय; सर्वतः/सर्वप्रकारेण इत्यर्थे (indeclinable adverb: 'in every way/on all sides')
गगनेin the sky
गगने:
अधिकरण (Location)
TypeNoun
Rootगगन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी एकवचनम् (neut.; locative singular)
तानिthose
तानि:
कर्ता (Subject, apposition to नक्षत्राणि)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा बहुवचनम् (neut.; nominative plural)
अनेकानिmany
अनेकानि:
विशेषणम् (Qualifier of तानि/नक्षत्राणि)
TypeAdjective
Rootअनेक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा बहुवचनम् (neut.; nominative plural)
वैश्वानरपथात्from the path of Vaiśvānara
वैश्वानरपथात्:
अपादान (Source/point of separation)
TypeNoun
Rootवैश्वानर + पथ (प्रातिपदिके) (समास)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः (वैश्वानरस्य पथः); पुंलिङ्ग; पञ्चमी एकवचनम् (masc.; ablative singular)
बहिःoutside
बहिः:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootबहिः (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (indeclinable adverb of place: 'outside')
नक्षत्राणिstars
नक्षत्राणि:
कर्ता (Subject, in apposition to तानि)
TypeNoun
Rootनक्षत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा बहुवचनम् (neut.; nominative plural)
मुनिश्रेष्ठO best of sages
मुनिश्रेष्ठ:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootमुनि + श्रेष्ठ (प्रातिपदिके) (समास)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः (मुनिनां श्रेष्ठः); पुंलिङ्ग; सम्बोधन एकवचनम् (masc.; vocative singular)
तेषुamong those
तेषु:
अधिकरण (Location: among them)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसप्तमी बहुवचनम् (locative plural: 'among/in those')
ज्योतिष्षुamong the luminaries
ज्योतिष्षु:
अधिकरण (Location: among the lights)
TypeNoun
Rootज्योतिस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी बहुवचनम् (neut.; locative plural)
जाज्वलन्shining / blazing
जाज्वलन्:
विशेषणम् (Qualifier)
TypeAdjective
Rootज्वल् (धातु) → जाज्वलत् (कृदन्त, शतृ/वर्तमान कृदन्त; लिट्-आभासः)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle); पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (masc. nominative singular); अत्र त्रिशङ्कोः विशेषणम् (qualifies Triśaṅku)
अवाक्छिराःwith head downward
अवाक्छिराः:
विशेषणम् (Qualifier of त्रिशङ्कुः)
TypeAdjective
Rootअवाक् + शिरस् (प्रातिपदिके) (समास)
Formकर्मधारयः (अवाक् शिरः यस्य सः/अवाक्शिराः); पुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचनम् (masc.; nominative singular)
त्रिशङ्कुःTriśaṅku
त्रिशङ्कुः:
कर्ता (Subject of तिष्ठतु)
TypeNoun
Rootत्रिशङ्कु (प्रातिपदिक; नाम)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचनम् (masc.; nominative singular)
चand / also
च:
समुच्चय (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक निपात (indeclinable conjunction: 'and/also')
तिष्ठतुlet (him) remain
तिष्ठतु:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootस्था (धातु) → तिष्ठ (वर्तमान-आदेश)
Formलोट्; प्रथमपुरुष; एकवचनम्; परस्मैपदम् (Imperative; 3rd person singular; parasmaipada)
अमरसन्निभःlike an immortal
अमरसन्निभः:
विशेषणम् (Qualifier of त्रिशङ्कुः)
TypeAdjective
Rootअमर + सन्निभ (प्रातिपदिके) (समास)
Formउपमान-तत्पुरुषः (अमर इव सन्निभः); पुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचनम् (masc.; nominative singular)
Context
Join me in the performance of this sacrifice in a manner by which he (Trisanku) attains heaven with his physical body".
Characters & Entities
V
ViśvāmitraT
TriśaṅkuS
suras (devas)G
gagana (sky)FAQs
Dharma seeks a settlement that preserves truth and stability: the devas concede to Viśvāmitra’s satya (his vow) while shaping an outcome that marks consequence and maintains cosmic order.
The gods grant approval to Viśvāmitra’s created stars and fix Triśaṅku among them—radiant, yet positioned head-downward.
Conciliatory wisdom (pragmatic compromise) by the devas, acknowledging satya while limiting disorder.