Ramayana — Bala Kanda, Sarga 43, Shloka 15

गङ्गावतरणम्

The Descent of the Gaṅgā and Bhagiratha’s Fulfilment

Devanagari script

गगनाच्छङ्करशिरस्ततो धरणिमाश्रिता।। ।।व्यसर्पत जलं तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतम्।

Transliteration

gaganāc chaṅkara-śiras tato dharaṇim āśritā | vyasarpata jalaṃ tatra tīvra-śabda-puraskṛtam ||

Translation

天より落ちてシャンカラの御頭に触れ、そこから大地へと降り立った。水はそこで奔り広がり、激しく轟く響きを先導として進むかのようであった。

Word by Word

• गगनात्: from the sky
• गगनात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: गगन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative/अपादान), एकवचनम्

• शङ्करशिरः: from Śaṅkara's head
• शङ्करशिरः: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: शङ्कर + शिरस् (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: तत्पुरुष-समासः (षष्ठी): 'शङ्करस्य शिरः'; नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी, एकवचनम् (अपादान-स्थानम्)

• ततः: from there
• ततः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: देश/क्रम-अव्ययम् (adverb: from there/then)

• धरणिम्: the earth
• धरणिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: धरणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्

• आश्रिता: having reached/taken refuge in
• आश्रिता: Kriya (क्रिया-विशेषण/कर्तृवाचक)
• Type: Verb
• Root: आ+श्रि (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्तः (past participle); स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; गङ्गा/जलम् इत्यस्य कर्तरि विशेषणम् (having reached/resorted to)

• व्यसर्पत: flowed/spread
• व्यसर्पत: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि+सृप् (धातु)
• Form: लङ्-लकारः (Imperfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• जलम्: water
• जलम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देश-अव्ययम् (adverb: there)

• तीव्रशब्दपुरस्कृतम्: preceded by loud sound
• तीव्रशब्दपुरस्कृतम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तीव्र + शब्द + पुरस् + कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: समासः (तत्पुरुष-प्रधान): 'तीव्रशब्दः पुरस्कृतः यस्य' इत्यर्थे; क्त-प्रत्ययान्त-विशेषणम्; नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; जलम् इति विशेषणम्

Context

Then the earth looked bright with the fallen and falling shoals of fish, turtles and multitudes of other sea-animals.

Characters & Entities

• Gaṅgā
• Śaṅkara (Śiva)
• earth (dharaṇī)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma appears as regulated power: even a sacred force must be mediated so it benefits the world without causing harm.

What is the narrative situation?

Gaṅgā descends from heaven, is borne by Śiva, and then released to the earth with tremendous sound and force.

Which character virtue is emphasized?

Śiva’s protective restraint—holding and channeling overwhelming energy for the world’s good.