Home›Ramayana›Ayodhya Kanda›Sarga 88›Shloka 24
←Previous Verse
Next Verse→

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 88, Shloka 24

रामशय्यादर्शनम्

Bharata Beholds Rama’s Forest Bed

Devanagari script

शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम्।अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्।।।।अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम्।शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान्विषकृतानिव।।।।

Transliteration

śūnyasaṃvaraṇārakṣām ayantritahayadvipām |

apāvṛtapuradvārāṃ rājadhānīm arakṣitām ||

aprahṛṣṭabalāṃ śūnyāṃ viṣamasthām anāvṛtām |

śatravo nābhimanyante bhakṣān viṣakṛtān iva ||

Translation

城壁の見張りはなく、馬と象は制御を失い、城門は開け放たれ、都は守りを欠く。軍勢は意気消沈し、気は空しく、ありさまは険しく露わである。敵でさえこれを奪おうとはせず、毒を盛られた食を避けるように退く。

Word by Word
शून्य-संवरण-आरक्षाम्without rampart-guards
शून्य-संवरण-आरक्षाम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootशून्य (प्रातिपदिक) + संवरण (प्रातिपदिक) + आरक्षा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण; (having empty/absent rampart-guarding watch)
अयन्त्रित-हय-द्विपाम्with horses and elephants uncontrolled
अयन्त्रित-हय-द्विपाम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootअयन्त्रित (प्रातिपदिक/कृदन्त) + हय (प्रातिपदिक) + द्विप (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण; द्वन्द्व (हय-द्विप) + उपपद-विशेषण (uncontrolled horses and elephants)
अपावृत-पुर-द्वाराम्with city gates opened
अपावृत-पुर-द्वाराम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootअपावृत (प्रातिपदिक/कृदन्त) + पुर (प्रातिपदिक) + द्वार (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण; (with city-gates left open)
राजधानीम्the capital city
राजधानीम्:
कर्म
TypeNoun
Rootराजधानी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म
अरक्षिताम्unprotected
अरक्षिताम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootअ (नञ्) + √रक्ष् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (PPP, क्त) with नञ्; स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
अप्रहृष्ट-बलाम्with dispirited forces
अप्रहृष्ट-बलाम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootअ (नञ्) + प्रहृष्ट (प्रातिपदिक/कृदन्त) + बल (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण; (whose army is not joyful)
शून्याम्empty / deserted
शून्याम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootशून्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
विषम-स्थाम्in a dire condition
विषम-स्थाम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootविषम (प्रातिपदिक) + स्था (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण; (situated in difficulty)
अनावृताम्uncovered / wide open
अनावृताम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootअ (नञ्) + आवृत (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
शत्रवःenemies
शत्रवः:
कर्ता
TypeNoun
Rootशत्रु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
नnot
न:
निषेध
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधाव्यय
अभिमन्यन्तेwill think of / will dare to attack (lit. consider)
अभिमन्यन्ते:
क्रिया
TypeVerb
Rootअभि√मन् (धातु)
Formलट् (present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; आत्मनेपद
भक्षान्food morsels
भक्षान्:
कर्म (object of thinking)
TypeNoun
Rootभक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; उपमेय (object of comparison)
विष-कृतान्poisoned
विष-कृतान्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootविष (प्रातिपदिक) + √कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषण; (made/tainted with poison)
इवlike
इव:
उपमा-सूचक
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमाव्यय
Context

Now the gates of our capital city (Ayodhya) are wide open. The city is unprotected and endangered. There are no guards to keep vigil over the ramparts. The horses and elephants are not in control (hence unprepared for battle). The army is unhappy and demoralised. At this state even the enemies will not like to seize the city, they will shun it like food mixed with poison.

Characters & Entities
A
Ayodhyā (capital city implied by rājadhānī)
E
enemies (śatravaḥ)
H
horses (haya)
E
elephants (dvipa)

FAQs

Rāja-dharma includes maintaining security and morale; when righteous leadership collapses, even victory becomes undesirable because the state itself is poisoned by disorder.

Ayodhyā is depicted as dangerously exposed after Daśaratha’s death and Rāma’s exile, with defenses and military discipline weakened.

The speaker’s realism and protective concern for the polity—recognizing that dharma requires both moral and practical guardianship.

←Previous Verse
Next Verse→