Sarga 71
भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम् — Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya
अयोध्याकाण्ड
第71章は、バラタがアヨーディヤーへ近づくさまを、地名と河川名を重ねた濃密な行程として描く。ラージャグリハを発ち東へ進み、スダーマー川とフラーディニー川を見て渡り、さらに波頭立つ広大なシャタドルー（Śatadrū）が西へ流れるのを越える。続いてエーラーダーナ、サルヴァティールタ、ラウヒティヤといった名のある地点で渡渉を重ねる。山地の馬や象の乗り物など実際の移動手段も示され、ウッターニカー、クティカー、カピーヴァティー等の川々が列挙されて、旅の記録がそのまま物語の地図となる。 やがて遠くにアヨーディヤーが望まれる—白く整えられた地、園林、そしてヴェーダに通じた祭式の担い手で名高い都—その瞬間、気配は一転する。バラタは家々と聖域に不吉の徴を見いだす。家は掃き清められず荒れ、戸は締められず、供物も香も絶え、家族は飢えている。人々は涙にくれ、やせ衰え、悲嘆に沈む。かくして本章は、儀礼に満ちた理想の都の記憶と、宗教と家の営みの律動が止まった現在とを対置し、都市の荒廃を王権と道義の断絶のしるしとして示す。
Shlokas
Verse 2
स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।
ラージャグリハを出て東に向かい、光り輝くラाघヴァの王子はスダーマーの河を見てこれを渡った。ついでイクシュヴァーク族の誉れは、喜びをもたらすフラーディニーを渡り、さらに西へ流れ波立つ広大なシャタドルーをも越えた。
Verse 4
ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्।।2.71.3।। सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम्। अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति।।2.71.4।।
アイラーダーナで河を渡り、アパラ・パルパタの地に至ると、山より湧き出る川を越えて北東のシャリヤ・カルシャナへと進んだ。誓いに真実で心清らかにして輝ける彼は、シラーヴァハーの流れを見守りつつ大山脈を越え、チャイトララタと呼ばれる森へ向かった。
Verse 15
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः।।2.71.14।। हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्।।2.71.15।।
サルヴァティールタに宿を定めたのち、彼はウッターニカーの河を渡り、さらに山育ちの馬をもってさまざまな多くの川を越えた。象の背に乗ってクティカーを徒渉し、そして人中の虎たる彼はラウヒティヤにてカピーヴァティーを渡った。
Verse 20
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका। यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।2.71.20।। भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता।
「御者よ、あれがアヨーディヤー（Ayodhyā）だ。名高く、聖なる園に飾られているが、この遠さでは私にはなおはっきりとは見えぬ。淡く白い土のその都には富める者が多く、徳あるブラーフマナとヤジュニャ（yajña）の祭司が満ち、ヴェーダに通じ、王の聖者（rājārṣi）に守られている。」
Verse 38
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।
「家々を見れば、掃き清められず、荒れて汚れている。戸は締められず、至るところでシュリー（śrī）—繁栄の福徳—が失われたかのようだ。供物の儀もなく、香の喜ばしい薫りもない。食を得ぬ家族、輝きを失った人々、そしてアラクシュミー（alakṣmī）—不吉—に印された住まいが、私には見える。」
Verse 39
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।
「家々を見れば、掃き清められず、荒れて汚れている。戸は締められず、至るところでシュリー（śrī）—繁栄の福徳—が失われたかのようだ。供物の儀もなく、香の喜ばしい薫りもない。食を得ぬ家族、輝きを失った人々、そしてアラクシュミー（alakṣmī）—不吉—に印された住まいが、私には見える。」
Verse 44
देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्। सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे।।2.71.44।।
「都の人々—女も男も—は、やつれ、涙に濡れた目をし、心は沈み、憂いと不安の思いに囚われているのが見える。」
Frequently Asked Questions
Rather than a courtroom-like dilemma, the chapter presents an ethical diagnostic action: Bharata reads the city’s disrupted household and ritual routines as evidence of moral-political rupture, implying that governance and dharma are measurable through civic well-being and maintained rites.
The sarga teaches that social auspiciousness (śrī) is not merely aesthetic but ethical: when leadership falters and communal grief dominates, ordinary dharmic practices—cleanliness, offerings, incense, hospitality, and emotional steadiness—collapse, revealing the interdependence of polity, ritual, and inner resilience.
Geographically, the sarga highlights a chain of rivers and regions—Sudāmā, Hlādinī, Śatadrū, Uttānikā, Kuṭikā, Kapīvatī; locales such as Rājagṛha, Elādhāna, Sarvatīrtha, and Lauhitya—while culturally it foregrounds Ayodhyā’s temples/caityas, Veda-versed brāhmaṇas and sacrificers, and the visible absence of domestic-ritual markers (oblations and incense).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.