Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 44, Shloka 21

सुमित्रोपदेशः

Sumitra’s Consolation to Kausalya

Devanagari script

निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम्।जहिशोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते।।।।

Transliteration

nivṛtta-vanavāsaṃ taṃ draṣṭāsi punarāgatam | jahi śokaṃ ca mohaṃ ca devi satyaṃ bravīmi te ||

Translation

デーヴィよ、森での住まいを終えたのち、あなたは彼が帰還するのを見るでしょう。悲しみと迷いを捨てなさい—私はあなたに真実を語っています。

Word by Word

• निवृत्तवनवासम्: him whose forest-exile has ended
• निवृत्तवनवासम्: कर्म (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: निवृत्त (√वृत् (धातु) + नि- उपसर्ग; क्त-प्रत्यय) + वनवास (वन + वास (√वस् धातु) → प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्; विशेषणम्; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (वनस्य वासः = वनवासः), ततः 'निवृत्तः वनवासः यस्य' इति विशेषणरूपेण प्रयोगः

• तम्: him (that one, Rama)
• तम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्; सर्वनाम

• द्रष्टासि: you will see
• द्रष्टासि: क्रिया (action)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु) (द्रष्टृ-भविष्यत्-रूपम्)
• Form: लृट्-लकारः (भविष्यत्कालः), मध्यमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषण (adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; क्रियाविशेषणम् (adverb)

• आगतम्: returned / having come back
• आगतम्: कर्म (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: आ + √गम् (धातु) + क्त-प्रत्यय (आगत)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तं भूतकृदन्तम्; विशेषणम् (तम् इति कर्मपदस्य)

• जहि: give up / abandon
• जहि: क्रिया (action)
• Type: Verb
• Root: √हा (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (आज्ञार्थः/विधिलिङ्गार्थः), मध्यमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• शोकम्: sorrow
• शोकम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: शोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्

• च: and
• च: समुच्चय (coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयबोधक-निपातः (conjunction)

• मोहम्: delusion
• मोहम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: मोह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्

• च: and
• च: समुच्चय (coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयबोधक-निपातः (conjunction)

• देवि: O queen / O lady (Devi)
• देवि: सम्बोधन (address)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे सम्बोधन-विभक्तिः एकवचनम्

• सत्यम्: truth
• सत्यम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: सत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्; कर्मपदम्

• ब्रवीमि: I tell / I speak
• ब्रवीमि: क्रिया (action)
• Type: Verb
• Root: √ब्रू (धातु)
• Form: लट्-लकारः (वर्तमानकालः), उत्तमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• ते: to you
• ते: सम्प्रदान (recipient)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: चतुर्थी-विभक्तिः एकवचनम् (तुभ्यम्-अर्थे); सर्वनाम

Context

I tell you the truth, Kausalya, that you will see Rama's return when the period of exile is complete. Hence give up your sorrow and delusion.

Characters & Entities

• Rama
• Kausalya

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Satya (truth) as moral support: truthful reassurance and clarity are presented as remedies for grief and भ्रम (delusion).

What is the narrative situation?

An elder assures Kausalya that exile has an end and that Rama will return, urging her to relinquish despair.

Which character virtue is emphasized?

Satya-vākya (truth-speaking) and compassionate counsel—comfort grounded in truth rather than mere sentiment.