Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 35, Shloka 4

सुमन्त्रस्य कैकेयी-निन्दा

Sumantra’s Reproof of Kaikeyi in the Royal Assembly

ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।

tato nirdhūya sahasā śiro niḥśvasya cāsakṛt | pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya dantān kaṭakaṭāpya ca ||2.35.1||

locane kopasaṃrakte varṇaṃ pūrvocitaṃ jahat | kopābhibhūtaḥ sahasā santāpam aśubhaṃ gataḥ ||2.35.2||

manaḥ samīkṣamāṇaś ca sūto daśarathasya saḥ | kampayann iva kaikeyyā hṛdayaṃ vākcharaiḥ śitaiḥ ||2.35.3||

vākyavajrair anupamair nirbhindann iva cāśubhaiḥ | kaikeyyāḥ sarvamarmāṇi sumantraḥ pratyabhāṣata ||2.35.4||

そのときスーマントラは、たちまち幾度も首を振り、たびたび嘆息し、掌を掌に強く押し当て、歯をきしらせた。怒りに染まって眼は赤くなり、憤怒に圧されて、ただちに不吉な苦悶に沈んだ。ダシャラタの御心を読み取った御者は、カイケーイーに言い返した――その言葉は鋭い矢のごとく彼女の心を揺さぶり、比類なき金剛の雷のごとき句は、彼女の急所を打った。

vākyavajraiḥwith thunderbolt-like words
vākyavajraiḥ:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootvākya-vajra (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष समास (vākya ‘speech’ + vajra ‘thunderbolt’); नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (usage), तृतीया बहुवचन (Instrumental Plural)
anupamaiḥincomparable
anupamaiḥ:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootanupama (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया बहुवचन (agreeing with vākyavajraiḥ)
nirbhindanpiercing
nirbhindan:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootnir-√bhid (धातु)
Formशतृ (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन: ‘piercing/splitting’
ivaas if
iva:
Upamana (उपमान)
TypeIndeclinable
Rootiva (अव्यय)
Formउपमानवाचक अव्यय
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
aśubhaiḥinauspicious/harsh
aśubhaiḥ:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootaśubha (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया बहुवचन (Instrumental Plural; qualifying vākyavajraiḥ)
kaikeyyāḥof Kaikeyī
kaikeyyāḥ:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootkaikeyī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी एकवचन (Genitive Singular)
sarva-marmāṇiall vital parts
sarva-marmāṇi:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootsarva + marma (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय समास (‘all’ + ‘vital spots’); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन (Accusative Plural)
sumantraḥSumantra
sumantraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsumantra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (Nominative Singular)
pratyabhāṣatareplied
pratyabhāṣata:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootprati-√bhāṣ (धातु)
Formलङ् (Imperfect, past), आत्मनेपद; प्रथमपुरुष एकवचन (3rd person singular): ‘replied/spoke back’

Overcome with anger, charioteer Sumantra started shaking his head and sighing off and on, crushing his palms and grinding his teeth. His eyes turned red due to anger. Overcome with a sudden, ominous grief, the complexion of his face turned red. Sumantra understood the mind of Dasaratha. With sharp arrows of words as if piercing the heart of Kaikeyi, he denounced her in exceptionally harsh words which, like thunderbolt, cut her to the quick:

S
Sumantra
D
Daśaratha
K
Kaikeyī

FAQs

It frames moral protest: when maryādā is violated, righteous indignation arises, and speech becomes a tool to defend dharma and expose wrongdoing.

Sumantra, seeing Daśaratha’s inner suffering, becomes enraged and prepares to denounce Kaikeyī with forceful words.

Sumantra’s loyalty and moral courage—he dares to confront royal wrongdoing despite his subordinate status.