Valmiki Ramayana 2.3.11 — Ayodhya Kanda, Sarga 3, Shloka 11

यौवराज्याभिषेक-उपकल्पनम्

Preparations for Rama’s Installation as Yuvaraja

Devanagari script

सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।।शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी।अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि।।2.3.9।।चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्।चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्।।2.3.10।।शतं च शातकुम्भानां कुम्भानाग्निवर्चसाम्।हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च।।2.3.11।।उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः।

Transliteration

suvarṇādīni ratnāni balīn sarvauṣadhīr api |

śuklamālyāṃś ca lājāṃś ca pṛthak ca madhusarpiṣī |

ahatāni ca vāsāṃsi rathaṃ sarvāyudhāny api |

caturaṅgabalaṃ caiva gajaṃ ca śubhalakṣaṇam |

cāmaravyajane śvete dhvajaṃ chatraṃ ca pāṇḍuram |

śataṃ ca śātakumbhānāṃ kumbhānām agnivarcasām |

hiraṇyaśṛṅgam ṛṣabhaṃ samagraṃ vyāghracarma ca |

upasthāpayata prātar agnyagāraṃ mahīpateḥ ||

Translation

夜明けまでに、王の火殿アグニ・グリハに供えよ。黄金および諸々の貴金属、宝玉、供物とあらゆる薬草。白き花鬘と炒り穀。蜜とギーは別々に。新しい衣、戦車、あらゆる武器。四部の軍勢と、吉相を具えた象。白き牦牛尾の払子、旗、淡白の天蓋。輝く黄金の器を百。角に金を施した完全な牡牛と、虎皮を。

Word by Word

• यत्: whatever
• यत्: सम्बन्ध (Relative)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; सम्बन्ध-सर्वनाम (relative)

• च: and
• च: समुच्चय (Coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक

• अन्यत्: other
• अन्यत्: कर्म/विषय-विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम् (यत्)

• किञ्चित्: anything (even a little)
• किञ्चित्: कर्म (Object; whatever thing)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; अनिश्चितार्थक (indefinite)

• एष्टव्यम्: to be procured/desired
• एष्टव्यम्: विधेय (Predicate; obligation)
• Type: Verb
• Root: इष् (धातु)
• Form: तव्यत्-प्रत्ययान्त (Gerundive/obligatory); नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; ‘to be desired/required’

• तत्: that
• तत्: सम्बन्ध (Correlative)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; सर्वनाम

• सर्वम्: all
• सर्वम्: कर्म-विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम् (तत्)

• उपकल्प्यताम्: let it be arranged
• उपकल्प्यताम्: आज्ञा-क्रिया (Imperative; passive)
• Type: Verb
• Root: उप + कल्प् (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (Imperative), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम्; कर्मणि-प्रयोगः (passive sense): ‘let it be arranged’

• अन्तःपुरस्य: of the inner palace
• अन्तःपुरस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: अन्तःपुर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, षष्ठी, एकवचनम्; अव्ययीभाव-समासः (अन्तः + पुर)

• द्वाराणि: gates/doors
• द्वाराणि: कर्म (Karma/Object; to be decorated)
• Type: Noun
• Root: द्वार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचनम्

• सर्वस्य: of the whole
• सर्वस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्गे, षष्ठी, एकवचनम्; विशेषणम् (नगरस्य)

• नगरस्य: of the city
• नगरस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: नगर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, षष्ठी, एकवचनम्

• च: and
• च: समुच्चय (Coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक

• चन्दनस्रग्भिः: with sandal-garlands
• चन्दनस्रग्भिः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: चन्दनस्रज् (प्रातिपदिक) = चन्दन + स्रज्
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया, बहुवचनम्; तत्पुरुषः—‘चन्दनयुक्ताः स्रजः’ (garlands with sandal)

• अर्च्यन्ताम्: let (them) be adorned
• अर्च्यन्ताम्: आज्ञा-क्रिया (Imperative; passive)
• Type: Verb
• Root: अर्च् (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (Imperative), प्रथम-पुरुषः, बहुवचनम्; आत्मनेपदम्; कर्मणि-प्रयोगः: ‘let them be worshipped/decorated’

• धूपैः: with incense
• धूपैः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: धूप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया, बहुवचनम्

• च: and
• च: समुच्चय (Coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक

• घ्राणहारिभिः: fragrant
• घ्राणहारिभिः: करण-विशेषण (Qualifier of instrument)
• Type: Adjective
• Root: घ्राणहारिन् (प्रातिपदिक) = घ्राण + हारिन्
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया, बहुवचनम्; विशेषणम् (धूपैः); तत्पुरुषः—‘घ्राणं हरन्ति’ (pleasing to smell)

Context

 By tomorrow early morning arrange in the place set aside for sacred fire in the king's palace gold and other metals, gems, articles of worship, also herbs, garlands of white flowers, roasted corn, honey and clarified butter in separate containers, fresh clothes, chariot, weapons of every kind, army of four divisions, an elephant possessing auspicious marks, white fans made of Yak's hair, a standard, white parasol, a hundred golden vessels shining like fire, a bull with goldplated horns and a tiger skin.

Characters & Entities

• mahīpati (the king, i.e., Daśaratha)
• agnyagāra (fire-sanctuary)
• gaja (elephant)
• dhvaja (banner)
• chatra (parasol)
• cāmara (yak-tail fan)
• ṛṣabha (bull)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is expressed as orderly performance of sacred and royal duties: careful preparation for rites reflects reverence for truth-bearing ritual (satya) and responsibility in governance.

What is the narrative situation?

In Ayodhyā, officials instruct that all materials be assembled in the king’s fire-sanctuary for imminent royal ceremonies (connected with state rites and coronation preparations).

Which character virtue is emphasized?

Discipline and meticulousness—ritual and state duties require completeness, purity, and proper arrangement.