Sarga 111

Verse 1

वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः।अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः।।।।

そのとき王の祭司ヴァシシュタ（Vasiṣṭha）は、ラーマに語りかけたのち、さらに重ねて、ダルマにかなう言葉を述べた。

Verse 2

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः।आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव।।।।

この世に生まれた人には三人の師（グル）がある。すなわち師匠と、父と、母である――カクッツタよ、ラグの裔よ。

Verse 3

पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ।प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते।।।।

父はこのようにして人を生み出す、ああ人中の雄よ。だが智慧を授けるのは師である—ゆえに師はグル（導師）と呼ばれる。

Verse 4

सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप।मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।

私は汝の父の師であり、また汝の師でもある、敵を滅ぼす者よ。私の言葉を行うなら、汝は善き人々の道を踏み外すことはない。

Verse 5

इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा।एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्ते: स‌तां गतिम्।।।।

これらは汝のもの――この会議、諸ギルド、そして二度生まれの者たちである。わが子よ、彼らに対してダルマを行ずれば、汝は善人の道を踏み外さぬ。

Verse 6

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम्।अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।

彼女は汝の老いた母、法に堅き者。彼女への奉仕を差し控えるは相応しくない。彼女の言葉に従えば、汝は善人の道を離れぬ。

Verse 7

भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव।आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम।।।।

ラाघヴァよ、嘆願するバラタの言葉に従うなら、汝は己が内なる自己に背かぬ。真実とダルマに根ざす武勇の人よ。

Verse 8

एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम्।प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः।।।।

かくして師より甘美なる言葉を受けたのち、ラाघヴァ自ら――人中の雄――は、傍らに座すヴァシシュタに答えた。

Verse 9

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुत: स‌दा।न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।।।यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।।।

父母が子に常に施すあらゆる慈しみ――力に応じて与え、眠りへとあやし衣を着せ、日々やさしい言葉をかけ、育て上げること――かくのごとき母と父の恩は、ほとんど報い尽くせぬ。

Verse 10

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतस्सदा।न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।2.111.9।।यथाशक्तिप्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।2.111.10।।

母と父が子に対して常に尽くす養いとふるまい——力に応じて与える贈り物、寝かしつけと衣を着せること、絶えぬ優しい言葉、そして育て上げるその営み——それらは母にも父にも、たやすく報いることはできない。

Verse 11

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम।आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति।।।।

ダシャラタ王こそ、我を生みし父である。彼に誓い定めたことは、決して虚偽とはならぬ。

Verse 12

एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम्।उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः।।।।

ラーマにそう告げられると、バラタは—高貴にして至って寛大でありながら、悲嘆に沈み—すぐ傍らの御者に語りかけた。

Verse 13

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे।आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति।।।।

御者よ、ここ裸の地に、急いで我のためにクシャ草を敷け。尊き兄上が我に慈しみを示すまで、我はここに抗議して横たわり、待ち続けよう。

Verse 14

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः।शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति।।।।

我は断食し、光を避け、財なき貧しきバラモンのごとく、彼が帰還に同意するまで庵の前に横たわろう。

Verse 15

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः।कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम्।।।।

心乱れたバラタは、スーマントラがラーマの指示を仰ぐように見つめているのを見た。そこでバラタ自らクシャ草の敷物を運び、地に敷き広げた。

Verse 16

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः।किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि।।।।

大いなる光威を備え、王仙の中の最勝たるラーマは彼に言った。「愛しきバラタよ、私は何の過ちを犯したというのか。汝は抗議して我が前に伏し、道を塞ごうとするのか。」

Verse 17

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति।न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने।।।।

この世において、片側に伏して人を制する権威があると認められるのは、ただバラモンのみである。だが王位に灌頂された者には、伏して抗議するという法（シャーストラ）の定めはない。

Verse 18

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम्।पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव।।।।

起て、人中の虎よ。この苛烈な誓いを捨てよ。ここより速やかに、都の中の最勝たるアヨーディヤーへ行け、ラグの裔よ。

Verse 19

आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम्।उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ।।।।

しかしバラタはなお座したまま、町人と郷人を四方に見渡して言った。「なぜあなたがたは、我が高貴なる兄（ラーマ）を諫め導かぬのか。」

Verse 20

ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः।काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः।।।।

そのとき町の人々と村の人々は、大いなる心のバラタに言った。「我らはカークッツタ（ラーマ）をよく知っている。ラाघヴァの言葉はまことに正しい。」

Verse 21

एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति।अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा।।।।

この幸いなる御方は父君の御命に堅く立っておられる。ゆえに、我らはたやすく、また急にはお引き止めできないのだ。

Verse 22

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत्।एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम्।।।।

彼らの言葉を悟ったラーマは答えた。「それでは聞け。ダルマを眼として見る、善意の友らの諫言を。」

Verse 23

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव।उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम्।।।।

「両方の言い分を聞いたなら、正しく見極めよ、ラाघヴァよ。起て、強き腕の者よ。まず我に触れ、次に水に触れて（アーチャマナを行え）。」

Verse 24

अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत्।श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा।।।।

そこでバラタは立ち上がり、浄めのために水に触れてから言った。「 सभा（集会）の者たちよ、我が言葉を聞け。大臣たちも、また諸組合の長たちも。」

Verse 25

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम्।आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम्।।।।

私は父上に王国を求めず、母上にもそれを望むよう迫りませんでした。さらに、気高く至高のダルマに通じたラाघヴァの追放にも、私は同意しておりません。

Verse 26

यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः।अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने।।।।

もし森に住むことがまこと避けがたく、父上の御言葉を果たさねばならぬのなら、私こそが十四年のあいだ森に住みましょう。

Verse 27

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः।उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम्।।।।

ダルマに堅く立つラーマは、兄弟の言葉の真実さに驚き、都の民と国の人々を見渡して、彼らに語りかけた。

Verse 28

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम।न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा।।।।

父上がご存命のうちに売り、質に入れ、あるいは買い取ったものは、私にもバラタにも取り消すことはできない。

Verse 29

उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः।युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम्।।।।

森住みについて、私が身代わりを立てるのは恥であり、なすべきではない。カイケーイーは相応のことを語り、父上は正しい行いをなされた。

Verse 30

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम्।सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि।।।।

私はバラタを知っている。忍耐深く、長老と師を敬う者だ。真実に堅く結ばれたこの大いなる魂には、ここにあるすべてが必ず吉祥へと帰する。

Verse 31

अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः।भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः।।।।

森から再び帰るとき、正法の行いを備えたこの兄弟と共に、私はこの大地の最上の主となろう。

Verse 32

वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम्।अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम्।।।।

王はカイケーイーに迫られ、私はその言葉を成し遂げた。ゆえにこの行いによって、我らの父—大地の主—を不真実の汚れから解き放て。