Sarga 109

Verse 1

जाबालेस्तु वचश्श्रुत्वा राम स्सत्यात्मनां वरः।उवाच परया भक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया।।2.109.1।।

ジャーバーリの言葉を聞き終えると、真実の人々の中で最も優れたラーマは、深い敬意と篤い信心をもって、揺るがぬ自らの判断により答えた。

Verse 2

भवान्मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान्।अकार्यं कार्यसङ्काशमपथ्यं पथ्यसम्मतम्।।2.109.2।।

私を喜ばせようとしてあなたがここで語った言葉は、正しい行いのように見える。だが真実には為すべきでないこと—害あるものを益あるかのように装ったにすぎない。

Verse 3

निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः।मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः।।2.109.3।।

あらゆる規範を踏み越え、悪しき行いに染まり、善に背く性質で世を見つめる者は、徳ある人々の中で名誉を得ることはない。

Verse 4

कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम्।चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाऽशुचिम्।।2.109.4।।

人が真に高貴の生まれであろうとなかろうと、真の勇者であろうと男らしさを誇る虚栄にすぎようと、清らかであろうと不浄であろうと――それを明らかにするのはただ品性のみである。

Verse 5

अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।

もし私が卑しい者でありながら高貴に見せかけ、清浄を欠きながら清らかを装い、徳がないのに徳あるように振る舞い、悪しき行いをしながら善き品行の人を装うなら――

Verse 6

अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।

――さらに、吉祥なるものを捨てて、ダルマの衣をまとったアダルマを受け入れ、世を混乱させ、定められた儀礼と戒律を退けるなら――

Verse 7

अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।

なすべきこととなすべからざることを見分ける分別ある人のうち、私が堕落して世の汚点となったなら、いったい誰がこの世で私を敬うだろうか。

Verse 8

कस्य दास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम्।आनया वर्तमानो हि वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया।।2.109.8।।

このような生き方をしながら誓いを破るなら、私は誰に正しい行いを説けようか――そしていかなる手立てで天界に至れようか。

Verse 9

कामवृत्तस्त्वयं लोकः कृत्स्न स्समुपवर्तते।यद्वृत्ता स्सन्ति राजानस्तद्वृत्ता स्सन्ति हि प्रजाः।।2.109.9।।

この世のすべてはそれぞれの衝動に従って動く。まことに、民は王たちの示すふるまいそのものを身につける。

Verse 10

सत्यमेवानृशंसं च राजवृत्तं सनातनम्।तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः।।2.109.10।।

真実と、残酷を離れた慈しみこそ、王の永遠の道である。ゆえに王権は真実に根ざすべきであり、世もまた真実の上に確立している。

Verse 11

ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे।सत्यवादी हि लोकेऽस्मिन्परमं गच्छति क्षयम्।।2.109.11।।

リシたちもデーヴァたちも、ただ真実こそ至上であると認めてきた。この世において真実を語る者は、最高の境地に至る。

Verse 12

उद्विजन्ते यथा सर्पान्नरादनृतवादिनः।धर्म स्सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते।।2.109.12।।

人々は虚言を語る者を、蛇を避けるように忌み退く。この世において真実こそ最高のダルマであり、天界の根本であると説かれる。

Verse 13

सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्माश्रिता सदा।सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम्।।2.109.13।।

この世において真実そのものが主であり、パドマー（ラクシュミー）は常に真実に宿る。万物は真実を根とし、真実を超える最高の境地はない。

Verse 14

दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च।वेदा स्सत्यप्रतिष्ठाना स्तस्मात्सत्यपरो भवेत्।।2.109.14।।

布施、祭祀（ヤジュニャ）、火への供物、苦行とタパスの修行、さらにはヴェーダさえも、真実に基づいて立つ。ゆえに人は真実に帰依すべきである。

Verse 15

एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम्।मज्जत्येको हि निरय एक स्स्वर्गे महीयते।।2.109.15।।

ある者は世を守り、ある者はただ一族を守る。ある者は地獄に沈み、ある者は天にて讃えられる――真実と虚偽の結ぶ果はかくも異なる。

Verse 16

सोऽहं पितुर्नियोगं तु किमर्थं नानुपालये।सत्यप्रतिश्रव स्सत्यं सत्येन समयीकृतः।।2.109.16।।

誓約の言葉に真実であるこの我は、真実そのものに縛られ、真実によって契りを結んでいる。ならば、どうして父の命を果たさぬことがあろうか。

Verse 17

नैव लोभान्न मोहाद्वा न ह्यज्ञानात्तमोऽन्वितः।सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरो स्सत्यप्रतिश्रवः।।2.109.17।।

父の誓約に忠実であるがゆえに、私は真実の橋を断ち切らない。貪りからでも、迷いからでも、無明と心の闇からでもない。

Verse 18

असत्यसन्धस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः।नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम्।।2.109.18।।

聞くところによれば、虚偽に縛られ、心が移ろい定まらぬ者の供物は、神々も祖霊も受け取らないという。

Verse 19

प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम्।भार स्सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिमन्यते।।2.109.19।।

私はこのダルマ—真実—を、まさに内なる自己として自ら見ている。善き人々が実践してきたゆえに、この流罪の重荷さえ私には意義あるものとなる。

Verse 20

क्षात्रं धर्ममहंत्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम्।क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः।।2.109.20।।

私は、ダルマに見せかけたアダルマにすぎぬ、その所谓「クシャトリヤのダルマ」を捨て去ろう。卑小で残忍で貪欲な、悪業の者どもが奉ずるものだからだ。

Verse 21

कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य तत्। अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्मपातकम्।।2.109.21।।

まず心に悪を思い定め、次に身をもって罪をなし、さらに舌で虚言を語る――かくして罪業は意・身・語の三つに成る。

Verse 22

भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि। सत्यं समनुवर्तने सत्यमेव भजेत तत:।।2.109.22।।

大地も、誉れも、名声も、福徳も、まことに人を求めて寄って来る。ゆえに行いにおいては、ただ真実にのみ従うべきである。

Verse 23

श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य माम्।आह युक्ति करैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह।।2.109.23।।

あなたが熟慮して「最上」と定め、巧みに理を尽くす言葉で「吉祥」として私に勧めるそのことは、実のところ卑しき行いである。

Verse 24

कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरॊ:। भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः।।2.109.24।।

父上の御前でこの森住まいを誓った私が、どうしてバラタの願いに従い、父上の御言葉を捨て去れようか。

Verse 25

स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसन्निधौ।प्रहृष्यमाणा सा देवी कैकेयी चाभवत्तदा।।2.109.25।।

父上の御前で私は堅固な誓いを立てた。その時、王妃カイケーイーは大いに歓喜した。

Verse 26

वनवासं वसन्नेव शुचिर्नियतभोजनः। मूलपुष्पफलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन्।।2.109.26।। सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये। अकुह श्श्रद्धधानस्सन्कार्याकार्यविचक्षणः।।2.109.27।।

このように森の流離を生き、身を清め食を慎みつつ、聖なる根・花・果を供えて、祖霊と神々を満たそう。

Verse 27

वनवासं वसन्नेवं शुचिर्नियतभोजनः।मूलैः पुष्पैः फलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन्।।2.109.26।।सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये।अकुह श्श्रद्धधानस्सन्कार्याकार्यविचक्षणः।।2.109.27।।

五つの感官を満ち足らせ、私は人生の道を進もう——偽りなく、信を抱き、なすべきこととなすべからざることを見分けつつ。

Verse 28

कर्मभूमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम्।अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः।।2.109.28।।

この「行為の場」に至ったなら、なすべき吉祥の務めを果たすべきである。アグニ、ヴァーユ、ソーマは祭儀の果報を共に受けるからだ。

Verse 29

शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवं गतः।तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः।।2.109.29।।

百の祭祀を成し遂げて、神々の王は天界に至った。大聖仙たちもまた、峻厳なる苦行（タパス）を修して、天の世界へと到った。

Verse 30

अमृष्यमाणः पुनरुग्रतेजाः निशम्य तं नास्तिकवाक्यहेतुम्।अथाब्रवीत्तं नृपतेस्तनूजो विगर्हमाणो वचनानि तस्य।।2.109.30।।

しかし、猛々しく光り輝く王子は、法（ダルマ）に背く言葉で飾られたその理屈を聞くや、もはや堪えられず、王の御子はただちに口を開き、その言を厳しく非難した。

Verse 31

सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च।द्विजातिदेवातिधिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः।।2.109.31।।

善き人々は説く。真実と法（ダルマ）、武勇、衆生への憐れみ、やさしい言葉、そして婆羅門と神々と客人への敬い—これこそが天界へ至る道である。

Verse 32

तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थमेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्राः।धर्मं चरन्त स्सकलं यथावत्काङ्क्षन्ति लोकागममप्रमत्ताः।।2.109.32।।

ゆえに婆羅門たちは、義を正しく悟り、ただ一つの真の目的を受け入れて、定めのとおりにダルマのすべてを実践する。怠らず目覚めて、より高き世界への到達を願うのである。

Verse 33

निन्दाम्यहं कर्म कृतं पितुस्तद्यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम्। बुद्ध्याऽनयैवंविधया चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम्।।2.109.33।।

私は父の行いを非難する。歪み危うい判断をもつお前を受け入れたことを。お前はそのような心でさまよい歩き、徹底した不信の者として、ダルマの道から外れている。

Verse 34

यथा हि चोर: स‌ तथा हि बुद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि। तस्माद्धि य: श‌ङ्क्यतमः प्रजानाम् न नास्तिकेनाभिमुखो बुध: स्यात्।।2.109.34।।

盗人が疑われるように、いわゆる「ブッダ」もまた疑われるべきである。ここでは如来（タターガタ）を不信の者として知れ。ゆえに、そのような者は民にとって最も疑わしい存在であるから、賢者は不信の者に向き合うべきではない。

Verse 35

त्वत्तो जनाः पूर्वतरे  द्विजाच्श्र शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रुः। जित्वा सदेमं च परं च लोकं तस्माव्दिजा स्व‌स्ति हुतं कृतं च।।2.109.35।।

いにしえの代には、汝よりも勝れた人々が、二度生まれし者よ、多くの吉祥なる行いを成し、この世と彼の世の両方を勝ち得た。ゆえに二度生まれし者たちは、供物を捧げ、衆生の安寧のために祭式を修するのである。

Verse 36

धर्मे रता: स‌त्पुरुषै: स‌मेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः। अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः।।2.109.36।।

最上の牟尼たちは、光り輝き、ダルマに憩い、善き人々と交わり、布施の徳において第一、非暴力にして垢を離れたゆえに、この世において正しく礼拝される。

Verse 37

इति ब्रुवन्तं वचनं सरोषं रामं महात्मानमदीनसत्त्वम्। उवाच पथ्यं पुनरास्तिकं च सत्यं वच: सानुनयं च विप्रः।।2.109.37।।

大いなる魂にして怯まぬラーマが、怒りを帯びた言葉を語ると、婆羅門はふたたび、やわらかな諭しをもって答えた。益ある、真にかなう、信を確かめる、懇願を添えた言葉であった。

Verse 38

न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं न नास्तिकोऽहं न च नास्ति किञ्चन।समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं भवेय काले पुनरेव नास्तिकः।।2.109.38।।

我は真に不信（ナースティカ）の教えを説くのではない。われはナースティカにあらず、何ものをも否定しない。時と機を見て、再び信に立ったのだ。別の時には、状況により、異なる言葉を口にすることもあろう。

Verse 39

न चापि कालोऽय मुपागतश्शनैर्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता।निवर्तनार्थं तव राम कारणात् प्रसादनार्थं च मयैतदीरितम्।।2.109.39।।

そして今、しだいに、我があのように語ったのにふさわしい時が来た。ナースティカめいた言葉を口にしたのは、ラーマよ、汝のためである――汝を思いとどまらせ、また汝の御心を和らげ、恩寵を得んがために。