Sarga 105

Verse 1

ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तै स्सुहृद्गणैः।शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत।।2.105.1।।

そののち夜は悲嘆のうちに過ぎ去った。獅子のごとき男たちは友の群れに囲まれ、ただ嘆き悲しむばかりであった。

Verse 2

रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः।मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन्।।2.105.2।।

夜が明けて麗しい暁となると、兄弟たちは善意の人々に囲まれ、マンダーキニーで朝の儀礼を行い、供物を捧げ祈りを唱えてから、ラーマのもとへ赴いた。

Verse 3

तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत्।भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत्।।2.105.3।।

皆はともに沈黙して座し、誰ひとり言葉を発しなかった。だがバラタは友の中にあってラーマに語りかけ、こう言った。

Verse 4

सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम।तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्।।2.105.4।।

我が母は慰められ、この王国は私に与えられた。今、その同じ王国をただあなたにお渡しする—障りなき統治をなされよ。

Verse 5

महतेवाम्बुवेगेन भिन्नस्सेतुर्जलागमे।दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत्।।2.105.5।।

雨季の激流が堤を破るように、あなたなくしては、この広大なる国土は抑え守ることができません。

Verse 6

गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः।अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते।।2.105.6।।

大地の主よ、私はあなたの歩みに従う力がありません。驢馬が馬に追いつけぬように、また鳥がタークシャ（ガルダ）の速さに及ばぬように。

Verse 7

सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते।राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति।।2.105.7।।

ラーマよ、常に人々が頼る者の生はまことに幸いである。だが他に頼らねばならぬ者の生は苦しい。

Verse 8

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः।ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।।2.105.8।।स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्।स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः।।2.105.9।।एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि।यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि।।2.105.10।।

大臂の御方よ。人が木を植え、丹精して育て、太い幹を備えた大樹となり、背の低い者には登り難いほどになったとしても、花は咲けど実を結ばねば、植えた者はその植えた目的の喜びを得ません。これが譬えです、その意をお汲み取りください。もしあなたが、雄々しき守護者として、私ども従う者を治めてくださらぬなら、父王の養い育てた望みは空しくなりましょう。

Verse 9

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः।ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।।2.105.8।।स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्।स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः।।2.105.9।।एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि।यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि।।2.105.10।।

大臂の御方よ。人が木を植え、丹精して育て、太い幹を備えた大樹となり、背の低い者には登り難いほどになったとしても、花は咲けど実を結ばねば、植えた者はその植えた目的の喜びを得ません。これが譬えです、その意をお汲み取りください。もしあなたが、雄々しき守護者として、私ども従う者を治めてくださらぬなら、父王の養い育てた望みは空しくなりましょう。

Verse 10

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः।ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।।2.105.8।।स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्।स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः।।2.105.9।।एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि।यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि।।2.105.10।।

大いなる腕を持つお方よ、この譬えをお考えになり、その意をお悟りください。人は木を植え、育てて、太い幹を備えた大樹とし、背の低い者には登ることさえ難しくなるまでにします。だが花が咲いても実を結ばねば、植えた目的の喜びを味わうことはできません。ゆえに、強き守護者よ、どうか我ら従う者、あなたの家臣を導くことを拒まれませぬように。

Verse 11

श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्य्राश्च सर्वशः।प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थित मरिन्दमम्।।2.105.11।।

大王よ、敵を打ち伏せるお方よ。至高の組合の者たちも、あらゆる地の指導者たちも、王国にお立ちになったあなたを、太陽のごとく輝く姿として拝し奉りますように。

Verse 12

तवानुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः।अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः।।2.105.12।।

カークッツタよ、あなたが進まれるとき、発情に酔う象たちが鳴り響かせますように。奥宮の女たちもまた、心を静め整えて、喜びに満たされますように。

Verse 13

तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः।भरतस्य वच श्श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः।।2.105.13।।

バラタがラーマに切に願い出るその言葉を聞いて、都の人々—さまざまな人々—は「まことに見事なお言葉だ」と思った。

Verse 14

तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम्।रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान्।।2.105.14।।

嘆き悲しみに沈む名高きバラタを見て、決意堅く自制に満ちたラーマは、彼を慰めて落ち着かせた。

Verse 15

नाऽत्मनः कामकारोऽस्ति पुरुषोऽयमनीश्वरः।इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति।।2.105.15।।

人は真に自らの思いのままに振る舞える存在ではなく、独立してはいない。運命が彼を、こちらへあちらへと引きずってゆく。

Verse 16

सर्वे क्षयान्ताः निचयाः पतनान्ता समुच्छ्रयाः।संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्।।2.105.16।।

あらゆる蓄えは尽き、あらゆる高みは落ちる。すべての出会いは別れに終わり、すべての命は死に至る。

Verse 17

यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम्।एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम्।।2.105.17।।

熟した果実が落ちること以外を恐れぬように、生まれた人もまた、究極には死以外を恐れることはない。

Verse 18

यथाऽगारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वाऽवसीदति।तथैव सीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः।।2.105.18।।

堅固な柱をもつ家も、古びれば沈み朽ちるように、老いと死の支配に入った人々もまた衰え果ててゆく。

Verse 19

अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्तते।यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम्।।2.105.19।।

過ぎ去った夜は戻らない。満ちあふれる流れのヤムナーもまた、水に満ち騒ぐ大海へと進み、帰っては来ない。

Verse 20

अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह।अायूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः।।2.105.20।।

昼と夜はこの世のすべての生きものの上を過ぎ去り、寿命をたちまち削り取る――夏の陽光が水を干上がらせるように。

Verse 21

आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि।आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च।।2.105.21।।

自らをこそ嘆け。なぜ他者を嘆くのか。汝の寿命は、立っていようと歩いていようと、減り続けるのだから。

Verse 22

सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति।गत्वासुदीर्घमध्वानं सहमृत्युर्निवर्तते।।2.105.22।।

死は人とともに歩み、死は人とともに座す。いかに果てしなく長い道を行こうとも、帰るときなお死は傍らにある。

Verse 23

गात्रेषु वलयः प्राप्ता श्श्वेताश्चैव शिरोरुहाः।जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत्।।2.105.23।।

肢体には皺が現れ、頭髪は白くなる。老いにより人が衰え果てたとき、いったい何をしてその力を誇れようか。

Verse 24

नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमितेऽहनि। आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम्।।2.105.24।।

人は太陽の昇るのを喜び、また日が暮れて日輪が沈むのを喜ぶ。だが自らの命の尽きゆくことを悟らない。

Verse 25

हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम्।ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसङ्क्षयः।।2.105.25।।

季節の訪れと、そこに次々と現れる新しさを見て人は喜ぶ。だが季節の移ろいによって、衆生の命の息もまた減ってゆく。

Verse 26

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे। समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन।।2.105.26।। एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च। समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः।।2.105.27।।

大海原にて二つの木片が巡り会うように、出会えばしばし共に漂い、時が至ればまた離れゆく。

Verse 27

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे। समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन।।2.105.26।। एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च। समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः।।2.105.27।।

同じく、妻や子、親族や財もまた集い、集えば散ってゆく。彼らの別離はまことに定まっている。

Verse 28

नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समभिवर्तते।तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्या स्त्यनुशोचतः।।2.105.28।।

この世では、いかなる生きものも思いのままに全てを成し遂げられぬ。ゆえに、そのことにおいて、亡き人を嘆いても力は及ばない。

Verse 29

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः।अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवता मिति।।2.105.29।।एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः।तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।2.105.30।।

道ばたに立つ者が、行き過ぎる隊商に向かって「私もあなたがたの後から参りましょう」と言うように、

Verse 30

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः।अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवता मिति।।2.105.29।।एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः।तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।2.105.30।।

同じく、先に往った者たち—父祖の歩んだ道—は必ず定まっている。その道に入ったなら、どうして嘆けよう。これを越えることも避けることもできないのだから。

Verse 31

वयसः पतमानस्य स्रोतसो वाऽनिवर्तिनः।आत्मा सुखे नियोक्तव्यस्सुखभाजः प्रजाः स्मृताः।।2.105.31।।

年齢が落ちゆくことは、決して引き返さぬ流れのごとし。ゆえに人は、久しく安楽をもたらす善へと自らを律すべきである。衆生は安楽を求め、またそれを分かち合うと説かれる。

Verse 32

धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः।स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः।।2.105.32।।

法の心を具えたダシャラタ—我らの父にして大地の主—は、ことごとく吉祥なる祭祀を修し、規定どおりのダクシナー（供養の贈与）を施して、天界に到った。

Verse 33

भृत्यानां भरणात्सम्यक्प्रजानां परिपालनात्।अर्थादानाच्च धर्मेण पिता न स्त्रिदिवंगतः।।2.105.33।।

家臣や従者を正しく養い、民をよく守り、また法（ダルマ）にかなって租税を受けたことにより、我らの父は天界へと至った。

Verse 34

कर्मभि स्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः।स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः।।2.105.34।।

吉祥にして望ましき行いにより、また正しいダクシナーを伴う祭祀と供物によって、我らの父ダシャラタ—大地の主—は天界に到達した。

Verse 35

इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगां श्चावाप्य पुष्कलान्।उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः।।2.105.35।।

さまざまなヤジュニャ（祭祀）を修し、正しく豊かな享楽を得、すぐれた寿命を全うして、王は天界へと赴いた。

Verse 36

आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः।स न शोच्यः पिता तात स्वर्गत स्सत्कृत स्सताम्।।2.105.36।।

いとしい者よ、我らの父ラ―ガヴァは、すぐれた寿命と諸々の享楽を得て、善き人々に敬われつつ天界へ赴かれた。ゆえに嘆くべきではない。

Verse 37

स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः।दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम्।।2.105.37।।

まことに我らの父は、老い衰えた人の身を捨て、神聖なる繁栄を得て、梵天界（ブラフマローカ）に遊行しておられる。

Verse 38

तं तु नैवंविधः कश्चित्प्राज्ञ श्शोचितुमर्हति।तत्विधो मद्विधश्चापि श्रुतवान्बुद्धिमत्तरः।।2.105.38।।

しかし、賢者たる者—あなたのような人も、私のような者も—学識に富み、さらに大いなる बुद्धि（知恵）を備えた彼を嘆くべきではない。

Verse 39

एते बहुविधा शोका विलापरुदिते तथा। वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता।।2.105.39।।

このようなさまざまな悲しみ、嘆き、そして涙は、いかなる境遇にあっても、堅忍にして賢明な者が避けるべきものである。

Verse 40

स स्वस्थो भव मा शोचेर्यात्वा चावसतां पुरीम्।तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदतां वर।।2.105.40।।

心を鎮め、嘆くな。帰ってその都に住め。これは自制ある我らの父君の命—言葉に優れし者よ—そのとおりに汝は任じられたのだ。

Verse 41

यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा।तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम्।।2.105.41।।

また、功徳をなすその御方が私をどこへ任じようとも、その場所においてこそ、我ら高貴なる父君の御命令を私は遂行する。

Verse 42

न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्य मरिन्दम। स त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धु स नः पिता।।2.105.42।।

敵を屈する者よ、私がその御命令を捨てるのは道に背く。汝もまた常にそれを敬え—彼こそ真に我らの縁者、我らの父君である。

Verse 43

तद्वचः पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिणः।कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव।।2.105.43।।

ゆえに、ラ―ガヴァよ、私は森に住むという行いによって、ダルマに従う父君の、受け入れるべきその御言葉を守り抜く。

Verse 44

धार्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्तिना।भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता।।2.105.44।।

人中の虎よ、彼岸の世に勝利を求める者は、徳ある人でなければならぬ—慈悲深く、長老と師に従う者として。

Verse 45

आत्मानमनुतिष्ठत्वं स्वभावेन नरर्षभ।निशाम्यतु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः।।2.105.45।।

人中の雄よ、父ダシャラタの吉祥なる行いを見定めたなら、己に忠実であれ——自らの正しき本性とダルマの務めに堅くとどまれ。

Verse 46

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेश प्रतिपालनार्थम्।यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम रामः।।2.105.46।।

かくして父の命を守らんがため、義にかなう言葉を述べ終えると、大いなる魂のラーマは弟に語り、やがてしばし沈黙した。