Shloka 18
सीतावियोगे रामविलापः
Rama’s Lament in Separation from Sita
Devanagari script
इतीव तं शोकविधेयदेहं रामं विसंज्ञं विलपन्तमेवम्।उवाच सौमित्रिरदीनसत्त्वो न्याये स्थितः कालयुतं च वाक्यम्।।।।
Transliteration
itīva taṁ śokavidhēyadehaṁ rāmaṁ visaṁjñaṁ vilapantam evam |
uvāca saumitrir adīnasattvo nyāye sthitaḥ kālayutaṁ ca vākyam ||
Translation
悲しみに身を支配され、かく嘆きつつ気を失ったラーマに向かい、理に堅く立ち、心くじけぬサウミトリ（ラクシュマナ）は、その時にふさわしい言葉を語った。
Word by Word
इतिthus
इति:
सम्बन्ध/वाक्य-प्रकारक (quotative marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; इत्यादि-निपातः (quotative particle: "thus")
इवas if / like
इव:
उपमान-सम्बन्ध (comparison marker)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formअव्यय; उपमानार्थक-निपातः (comparative particle)
तम्that (him)
तम्:
कर्म (object of उवाच—addressed/mentioned)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular masculine)
शोकविधेयदेहम्whose body was under the sway of grief
शोकविधेयदेहम्:
विशेषण (qualifier of कर्म)
TypeAdjective
Rootशोक + विधेय + देह (प्रातिपदिकानि)
Formतत्पुरुष-समासः (षष्ठी-तत्पुरुषः: शोकस्य विधेयः देहः यस्य); पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular masculine), विशेषणम् (qualifying रामम्/तम्)
रामम्Rama
रामम्:
कर्म (object/one addressed in context)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular masculine)
विसंज्ञम्unconscious / in a swoon
विसंज्ञम्:
विशेषण (qualifier of कर्म)
TypeAdjective
Rootवि + संज्ञा (प्रातिपदिक: विसंज्ञ)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular masculine), विशेषणम् (qualifying रामम्)
विलपन्तम्lamenting / weeping
विलपन्तम्:
विशेषण (qualifier of कर्म)
TypeVerb
Rootविलप् (धातु) → विलपन्त् (वर्तमान-कृदन्त)
Formवर्तमान-कर्तरि-शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्तः; पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (present active participle, accusative singular masculine), विशेषणवत् (qualifying रामम्)
एवम्thus / in that way
एवम्:
क्रियाविशेषण (modifies विलपन्तम्/उवाच contextually)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक-क्रियाविशेषणम् (adverb of manner)
उवाचsaid / spoke
उवाच:
क्रिया (main verb)
TypeVerb
Rootवच् (धातु) → उवाच (लिट्)
Formलिट्-लकारः (परस्मैपदम्), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम् (perfect, 3rd person singular)
सौमित्रिःSaumitri (Lakshmana)
सौमित्रिः:
कर्ता (subject of उवाच)
TypeNoun
Rootसौमित्रि (प्रातिपदिक; सुमित्रा-अपत्य)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nominative singular masculine)
अदीनसत्त्वःof undaunted spirit / steadfast
अदीनसत्त्वः:
विशेषण (qualifier of कर्ता)
TypeAdjective
Rootअ + दीन + सत्त्व (प्रातिपदिकानि)
Formकर्मधारय-समासः (अदीनं सत्त्वं यस्य/अदीनसत्त्वः); पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nominative singular masculine), विशेषणम् (qualifying सौमित्रिः)
न्यायेin justice / in propriety
न्याये:
अधिकरण (locative setting)
TypeNoun
Rootन्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सप्तमी-विभक्तिः एकवचनम् (locative singular masculine); अधिकरणम् (sphere: in propriety/justice)
स्थितःstanding / established
स्थितः:
विशेषण (qualifier of कर्ता)
TypeVerb
Rootस्था (धातु) → स्थित (क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्तः (past passive participle used adjectivally); पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nominative singular masculine), विशेषणम् (qualifying सौमित्रिः)
कालयुतम्timely / appropriate to the occasion
कालयुतम्:
विशेषण (qualifier of कर्म)
TypeAdjective
Rootकाल + युत (प्रातिपदिकानि)
Formतत्पुरुष-समासः (तृतीया-तत्पुरुषः: कालेन युतम् = joined with/appropriate to time); नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular neuter), विशेषणम् (qualifying वाक्यम्)
चand
च:
समुच्चय (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)
वाक्यम्words / speech
वाक्यम्:
कर्म (object of उवाच)
TypeNoun
Rootवाक्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular neuter)
Context
While Rama was thus in tears, in a state of sorrow and swoon, Lakshmana who was rational and courageous spoke to him words appropriate to the time :
Characters & Entities
R
RamaL
Lakshmana (Saumitri)FAQs
Dharma includes timely counsel (kāla-yukta vākyam) and rational steadiness: when a leader is overwhelmed, a dutiful companion supports him with reasoned guidance.
Rama collapses into grief; Lakshmana steps in and prepares to advise him appropriately.
Lakshmana’s fortitude and rational clarity under pressure.