Shloka 50

पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः

Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya

Devanagari script

पिप्पलीनां च पक्वानां वनादस्मादुपागतः।।।।गन्धोऽयं पवनोक्षिप्तस्सहसा कटुकोदयः।

Transliteration

pippalīnāṃ ca pakvānāṃ vanād asmād upāgataḥ ||

gandho 'yaṃ pavano kṣiptaḥ sahasā kaṭukodayaḥ |

Translation

風に運ばれてきたこの突然の、辛く渋い香りは、この森の熟したピッパリーの実から立ちのぼるものだ。

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम्

• तत्र: here and there
• तत्र: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: पुनरुक्त-देशवाचक-अव्ययम् (here and there)

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunctive)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम्

• दृश्यन्ते: are seen
• दृश्यन्ते: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट्-लकारः, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम्; कर्मणि प्रयोगः (passive)

• सङ्क्षिप्ताः: piled up / gathered
• सङ्क्षिप्ताः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सम् + क्षिप् (धातु) + क्त
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP) पुल्लिङ्गे, प्रथमा, बहुवचनम्; 'काष्ठसञ्चयाः' इत्यस्य विशेषणम्

• काष्ठसञ्चयाः: heaps of firewood
• काष्ठसञ्चयाः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: काष्ठ + सञ्चय (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः: काष्ठानां सञ्चयः; पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्

• लूनाः: cut
• लूनाः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: लू (धातु) + क्त
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP) पुल्लिङ्गे, प्रथमा, बहुवचनम्; 'दर्भाः' इत्यस्य विशेषणम्

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunctive)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम्

• पथि: on the path
• पथि: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: पथिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्

• दृश्यन्ते: are seen
• दृश्यन्ते: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट्-लकारः, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम्; कर्मणि प्रयोगः

• दर्भाः: darbha grasses
• दर्भाः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: दर्भ (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्

• वैडूर्यवर्चसः: having the lustre of vaidūrya (cat's-eye gem)
• वैडूर्यवर्चसः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: वैडूर्य + वर्चस् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः: वैडूर्यस्य वर्चः (lustre); पुल्लिङ्गे, प्रथमा, बहुवचनम्; 'दर्भाः' इत्यस्य विशेषणम्

Context

Feel this sudden astringent smell of ripe figs wafted by the breeze from the forest.

Characters & Entities

• forest (vana)
• wind (pavana)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Attentiveness and restraint: the disciplined person reads subtle signs in nature without haste, moving carefully in a dharmic way through unfamiliar terrain.

What is the narrative situation?

The party is moving through the forest and notices sensory signs (a strong scent) indicating nearby vegetation and habitation patterns.

Which character virtue is emphasized?

Rama’s mindful leadership—alert observation and calm guidance of companions.