Adhyaya 16

Verse 1

भीष्म उवाच । यदेतत्कथितं ब्रह्मंस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कमलस्याभिपातेन तीर्थं जातं धरातले

ビーシュマは言った。「おお婆羅門よ、この聖なるティールタの偉大さを讃える最上の物語はすでに語られた。蓮華の降下によって、ティールタは地上に生じたのである。」

Verse 2

तत्रस्थेन भगवता विष्णुना शंकरेण च । यत्कृतं मुनिशार्दूल तत्सर्वं परिकीर्त्तय

賢者の虎よ、その地に在まし給う福徳なる主ヴィシュヌと、シャンカラ（シヴァ）とが、そこでなされた一切を余すところなく語り給え。

Verse 3

कथं यज्ञो हि देवेन विभुना तत्र कारितः । के सदस्या ऋत्विजश्च ब्राह्मणाः के समागताः

その地で、遍く力ある神は、いかにして祭祀（ヤジュニャ）を執り行われたのか。供儀の列座者は誰で、祭官（ルトヴィジュ）は誰で、いかなる婆羅門たちが集ったのか。

Verse 4

के भागास्तस्य यज्ञस्य किं द्रव्यं का चदक्षिणा । का वेदी किं प्रमाणं च कृतं तत्र विरंचिना

そのヤジュニャの分配（取り分）はいかなるものか。供物はいかなる品で、ダクシナー（祭官への謝礼）は何であったか。祭壇（ヴェーディー）はいかなるもので、その規模はいかほど、そしてヴィランチ（梵天）はそこでいかに設えたのか。

Verse 5

यो याज्यः सर्वदेवानां वेदैः सर्वत्र पठ्यते । कं च काममभिध्यायन्वेधा यज्ञं चकार ह

諸神すべてが礼拝すべき御方、その讃歌がヴェーダの至る所で誦される御方——その同じ願いを観想しつつ、創造主ブラフマーはまことに祭祀（ヤジュニャ）を行った。

Verse 6

यथासौ देवदेवेशो ह्यजरश्चामरश्च ह । तथा चैवाक्षयः स्वर्गस्तस्य देवस्य दृश्यते

その神々の主が不生にして不死であるように、同じく朽ちることなき天界が、その御神に属すると見える。

Verse 7

अन्येषां चैव देवानां दत्तः स्वर्गो महात्मना । अग्निहोत्रार्थमुत्पन्ना वेदा ओषधयस्तथा

また他の諸神にも、大いなる御方は天界を授けた。さらにアグニホートラのために、ヴェーダと薬草とが生じた。

Verse 8

ये चान्ये पशवो भूमौ सर्वे ते यज्ञकारणात् । सृष्टा भगवतानेन इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

また地上にある他のいかなる獣も、すべては祭祀の因として主によって創られた。これこそまことにヴェーダの聖聞（シュルティ）である。

Verse 9

तदत्र कौतुकं मह्यं श्रुत्वेदं तव भाषितम् । यं काममधिकृत्यैकं यत्फलं यां च भावनां

いま、あなたの語ったことを聞いて、私はこの点に心が惹かれる。そのただ一つの願いに関して——その果は何であり、いかなる観想（バーヴァナー）を採るべきか。

Verse 10

कृतश्चानेन वै यज्ञः सर्वं शंसितुमर्हसि । शतरूपा च या नारी सावित्री सा त्विहोच्यते

まことに、彼によってこのヤジュニャ（祭祀）は成し遂げられた。いま汝はすべてを語るがよい。かの女、シャタルーパーは、ここではサーヴィトリーと称される。

Verse 11

भार्या सा ब्रह्मणः प्रोक्ताः ऋषीणां जननी च सा । पुलस्त्याद्यान्मुनीन्सप्त दक्षाद्यांस्तु प्रजापतीन्

彼女はブラフマーの妻と宣せられ、またリシたちの母でもある。すなわちプラスタヤをはじめとする七聖、そしてダクシャをはじめとするプラジャーパティたちの母である。

Verse 12

स्वायंभुवादींश्च मनून्सावित्री समजीजनत् । धर्मपत्नीं तु तां ब्रह्मा पुत्रिणीं ब्रह्मणः प्रियः

サーヴィトリーは、スヴァーヤンブヴァをはじめとするマヌたちを生んだ。しかもブラフマンに愛されるブラフマーは、彼女を正法の妻（ダルマ・パトニー）として、まるで自らの娘であるかのように受け入れた。

Verse 13

पतिव्रतां महाभागां सुव्रतां चारुहासिनीं । कथं सतीं परित्यज्य भार्यामन्यामविंदत

どうして彼は、貞節を守るパティヴラターであり、幸いに満ち、高徳で、清らかな誓いを保ち、麗しく微笑むそのサティーを捨て、別の女を妻として得たのか。

Verse 14

किं नाम्नी किं समाचारा कस्य सा तनया विभोः । क्व सा दृष्टा हि देवेन केन चास्य प्रदर्शिता

その名は何というのか、そのふるまいはいかなるものか。おお大いなる者よ、彼女は誰の娘なのか。神はどこで彼女を見たのか、また誰が神に彼女を示したのか。

Verse 15

किं रूपा सा तु देवेशी दृष्टा चित्तविमोहिनी । यां तु दृष्ट्वा स देवेशः कामस्य वशमेयिवान्

その女神はどのようなお姿であったのか。ひとたび見れば心を惑わすほどに妖艶で、彼女を見たがゆえに、神々の主でさえカーマ（欲望）の支配に落ちたのである。

Verse 16

वर्णतो रूपतश्चैव सावित्र्यास्त्वधिका मुने । या मोहितवती देवं सर्वलोकेश्वरं विभुम्

聖仙よ、彼女は肌の色も美しさもサーヴィトリーを凌いでいた。彼女こそが、万界の主にして遍在の大いなる神を惑わせたのである。

Verse 17

यथा गृहीतवान्देवो नारीं तां लोकसुंदरीं । यथा प्रवृत्तो यज्ञोसौ तथा सर्वं प्रकीर्तय

その神が、諸世界の美と称されるその女人をいかにして迎え取ったのか、またその後その祭祀（ヤジュニャ）がいかに進められたのか、すべて語り聞かせよ。

Verse 18

तां दृष्ट्वा ब्रह्मणः पार्श्वे सावित्री किं चकार ह । सावित्र्यां तु तदा ब्रह्मा कां तु वृत्तिमवर्त्तत

ブラフマーの傍らに彼女を見て、サーヴィトリーは実際に何をしたのか。さらにその時、ブラフマーはサーヴィトリーに対していかなる処し方を取ったのか。

Verse 19

सन्निधौ कानि वाक्यानि सावित्री ब्रह्मणा तदा । उक्ताप्युक्तवती भूयः सर्वं शंसितुमर्हसि

その時ブラフマーの御前で、サーヴィトリーはどのような言葉を語ったのか。すでに語られたことであっても、すべてを改めて余すところなく述べよ。

Verse 20

किं कृतं तत्र युष्माभिः कोपो वाथ क्षमापि वा । यत्कृतं तत्र यद्दृष्टं यत्तवोक्तं मया त्विह

そこで汝らは何をなしたのか。怒りであったのか、それとも赦しであったのか。そこで行われたこと、そこで見たこと、そして汝が語ったことのすべてを、ここで余すところなく我に告げよ。

Verse 21

विस्तरेणेह सर्वाणि कर्माणि परमेष्ठिनः । श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण विधेर्यज्ञविधिं परं

ここにおいて、余すところなく詳しく、パラメーシュティン（梵天）の一切の行いを、ことにヴィディ（梵天）のヤジュニャ（祭祀）の最上の作法を聴聞したい。

Verse 22

कर्मणामानुपूर्व्यं च प्रारंभो होत्रमेव च । होतुर्भक्षो यथाऽचापि प्रथमा कस्य कारिता

儀礼の諸行為の正しい次第とその開始、供物そのもの、さらに祭官ホートリ（hotṛ）に定められた分け前を、最初に制定したのは誰であるか。

Verse 23

कथं च भगवान्विष्णुः साहाय्यं केन कीदृशं । अमरैर्वा कृतं यच्च तद्भवान्वक्तुमर्हति

また、福徳円満なる主ヴィシュヌはいかにして助力を与えたのか—誰を通じ、いかなる助けであったのか。さらに、不死なる者たち（神々）がなした一切を、汝は語るにふさわしい。

Verse 24

देवलोकं परित्यज्य कथं मर्त्यमुपागतः । गार्हपत्यं च विधिना अन्वाहार्यं च दक्षिणम्

神々の世界デーヴァローカを離れて、いかにして汝は人界へ来たのか。さらに、正しい作法により、ガールハパティヤ火（Gārhapatya）、アンヴァーハーリヤ（ダクシナ）火（Anvāhārya）、およびダクシナ祭火（Dakṣiṇa）をいかにして स्थापितしたのか。

Verse 25

अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव तथा स्रुवम् । प्रोक्षणीयं स्रुचं चैव आवभृथ्यं तथैव च

また（彼は）アーハヴァニーヤ（Āhavanīya）の聖火と祭壇と柄杓を整え、さらに灑水の器、供物の匙、そして結びの清めの沐浴の儀をも備えた。

Verse 26

अग्नींस्त्रींश्च यथा चक्रे हव्यभागवहान्हि वै । हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि

彼が三十の火—まことに供物の分け前を運ぶ者—を造ったように、同じく神々（デーヴァ）をハヴィヤの受食者として、また祖霊（ピトリ）をカヴィヤの受食者として造った。

Verse 27

भागार्थं यज्ञविधिना ये यज्ञा यज्ञकर्मणि । यूपान्समित्कुशं सोमं पवित्रं परिधीनपि

正当な分け前（祭祀の功徳）を得るため、祭則に従って行われる諸祭には、祭柱（ユーパ）、薪の小枝、クシャ草、ソーマ、清めの濾し器、そして囲いの木（パリディ）も含まれる。

Verse 28

यज्ञियानि च द्रव्याणि यथा ब्रह्मा चकार ह । विबभ्राज पुरा यश्च पारमेष्ठ्येन कर्मणा

かつてブラフマーが祭祀の供物となる諸資具を造り出したように、彼もまた至高の創造の業によって、太古にまばゆく輝き現れた。

Verse 29

क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च । मुहूर्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरस्तथा

刹那、瞬き、カースṭhā、カーラー、そして三時の区分；またムフールタ、ティティ（月日）、諸月、一日、さらに一年。

Verse 30

ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं पुरा । आयुः क्षेत्राण्यपचयं लक्षणं रूपसौष्ठवम्

季節と時の結合、いにしえの三種の度量の規範。寿命、身の諸領域（器官・構成要素）、衰え、識別の徴、そして形相の妙—美と均整。

Verse 31

त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः । त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो वर्णास्त्रयो गुणाः

三つのヴァルナ、三つの世界、そして三重のヴェーダ智がある。三つの聖火がある。三時の区分と三種の祭式があり、三つのヴァルナと三つのグナがある。

Verse 32

सृष्टा लोकाः पराः स्रष्ट्रा ये चान्येनल्पचेतसा । या गतिर्धर्मयुक्तानां या गतिः पापकर्मणां

創造主は高き諸世界を造り、また理解の浅き者のために他の領域も設けた。（いま告げよ）ダルマに結ばれた者の行き先は何処か、罪業をなす者の行き先は何処か。

Verse 33

चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता । चतुर्विद्यस्य यो वेत्ता चतुराश्रमसंश्रयः

彼は四つのヴァルナの起源であり、その四重の秩序の守護者である。彼は四種の学知を知り、四つのアーシュラマ（人生の段階）の拠り所である。

Verse 34

यः परं श्रूयते ज्योतिर्यः परं श्रूयते तपः । यः परं परतः प्राह परं यः परमात्मवान्

彼は至上の光として聞き伝えられ、至上の苦行（タパス）としても聞き伝えられる。至上は「彼岸の彼岸」をも超えると宣言するその方こそ、至上の自己パラマートマンを具える者である。

Verse 35

सेतुर्यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम् । वेद्यो यो वेदविदुषां यः प्रभुः प्रभवात्मनाम्

彼は諸世界の橋の中の橋、浄めの行の中の最上の浄者、ヴェーダを知る者に真に知られ得る者、そして支配と発生を本性とする者たちの主である。

Verse 36

असुभूतश्च भूतानामग्निभूतोग्निवर्चसाम् । मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम्

彼はすべての生きものの生命の息となり、輝く者の中では火となる。人間の中では心となり、苦行者の中ではタパスそのもの、聖なる苦行となる。

Verse 37

विनयो नयवृत्तीनां तेजस्तेजस्विनामपि । इत्येतत्सर्वमखिलान्सृजन्लोकपितामहः

謙虚は正しく導かれた者の行いであり、輝きは輝ける者にも属する。かくしてこの一切を余すところなく創り出し、世界の祖父ブラフマーは衆生を生み出した。

Verse 38

यज्ञाद्गतिं कामन्वैच्छत्कथं यज्ञे मतिः कृता । एष मे संशयो ब्रह्मन्नेष मे संशयः परः

ヤジュニャによって得られる高き成就を願いながら、いかにして彼の決意は祭祀に定まったのか。おおブラフマンよ、これが私の疑い—まことに最大の疑いである。

Verse 39

आश्चर्यः परमो ब्रह्मा देवैर्दैत्यैश्च पठ्यते । कर्मणाश्चर्यभूतोपि तत्त्वतः स इहोच्यते

至上のブラフマンは、デーヴァにもダイティヤにも「驚異なるもの」と称えられる。御業によって驚異として現れるが、ここではその真実の実相が語られる。

Verse 40

पुलस्त्य उवाच । प्रश्नभारो महानेष त्वयोक्तो ब्रह्मणश्च यः । यथाशक्ति तु वक्ष्यामि श्रूयतां तत्परं यशः

プラスタヤは言った。「まことに汝の問うた問いの重荷は大いなるもの、ブラフマーに関するものも含まれる。されど我が力の及ぶかぎり説き明かそう。至妙なる栄光の物語を聴け。」

Verse 41

सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रचरणं च यम् । सहस्रश्रवणं चैव सहस्रकरमव्ययम्

人々は彼を、千の顔、千の眼、千の足を具える者と説き、また千の耳をも持ち、千の手を備えた不滅の御方と称える。

Verse 42

सहस्रजिह्वं साहस्रं सहस्रपरमं प्रभुं । सहस्रदं सहस्रादिं सहस्रभुजमव्ययम्

我は礼拝す、主権なる大主を。千の舌を具え、千倍の威力を有し、あらゆる「千」を超える至上者。千をもって施す主、千の根源たる始原、千の腕を備えた不滅の御方。

Verse 43

हवनं सवनं चैव हव्यं होतारमेव च । पात्राणि च पवित्राणि वेदीं दीक्षां चरुं स्रुवम्

火への供犠とソーマを搾る儀礼、供物そのものとこれを執り行う祭司、器具と清めの法、祭壇、灌頂の誓戒、供犠の粥、そして柄杓—これらはヴェーダ祭式の諸要素として数えられる。

Verse 44

स्रुक्सोममवभृच्चैव प्रोक्षणीं दक्षिणा धनम् । अद्ध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यान्सदनं सदः

また彼は、柄杓、ソーマ（儀礼／供物）、そして結びの沐浴（アヴァブリタ）をも創り、灑水の器、祭礼の布施（謝礼）と財、アドヴァリュ祭司、サーマを歌うサーマガ祭司、学識あるブラーフマナを立てた。さらに、会座の奉仕者たち、祭殿、そして儀礼の会期そのものをも整えた。

Verse 45

यूपं समित्कुशं दर्वी चमसोलूखलानि च । प्राग्वंशं यज्ञभूमिं च होतारं बन्धनं च यत्

祭柱、薪とクシャ草、柄杓、杯と臼鉢。さらに東の囲い、祭場、祭官たるホータル、そして結びの縄の一切——

Verse 46

ह्रस्वान्यतिप्रमाणानि प्रमाणस्थावराणि च । प्रायश्चित्तानि वाजाश्च स्थंडिलानि कुशास्तथा

また、短い作法、度を越えた量、規定に定まる量があり、贖罪の儀とヴァージャ祭（Vāja）もある。さらに、祭地の区画であるスタンディラと、クシャ草の敷設・配列も同様である。

Verse 47

मंत्रं यज्ञं च हवनं वह्निभागं भवं च यं । अग्रेभुजं होमभुजं शुभार्चिषमुदायुधं

彼はマントラであり、ヤジュニャであり、供物である。火に投じられる分け前を受け取る者、バヴァ（シヴァ）である。彼は最上の享受者、ホーマの享受者——その炎は吉祥に輝き、掲げられた武器を帯びる。

Verse 48

आहुर्वेदविदो विप्रा यो यज्ञः शाश्वतः प्रभुः । यां पृच्छसि महाराज पुण्यां दिव्यामिमां कथां

ヴェーダに通じたバラモンたちは言う。「このヤジュニャこそ、常住にして主権なる大いなる主である。」大王よ、あなたが問うその清浄で天なる物語は——

Verse 49

यदर्थं भगवान्ब्रह्मा भूमौ यज्ञमथाकरोत् । हितार्थं सुरमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च

まさにその目的のために、福徳なる主ブラフマーは地上でヤジュニャを修した。すなわち、神々と人間の安寧のため、そして諸世界が顕現し生起するためである。

Verse 50

ब्रह्माथ कपिलश्चैव परमेष्ठी तथैव च । देवाः सप्तर्षयश्चैव त्र्यंबकश्च महायशाः

ブラフマー、カピラ、そしてパラメーシュティーもまた；諸天と七人のリシ；さらに三つ目の主トリヤンバカ（シヴァ）—大いなる名声をもつ。

Verse 51

सनत्कुमारश्च महानुभावो मनुर्महात्मा भगवान्प्रजापतिः । पुराणदेवोथ तथा प्रचक्रे प्रदीप्तवैश्वानरतुल्यतेजाः

大いなる威徳を備えたサナトクマーラと、偉大なる魂のマヌ、福徳の主プラジャーパティ、古き神なる者が、ついにそれを動かし始めた。ヴァイシュヴァーナラの火に等しい光輝を燃え立たせて。

Verse 52

पुरा कमलजातस्य स्वपतस्तस्य कोटरे । पुष्करे यत्र संभूता देवा ऋषिगणास्तथा

いにしえ、蓮華より生まれし者（ブラフマー）がその空洞の内に眠っていたとき、プシュカラにおいて諸天が生じ、同じくリシの群れも現れた。

Verse 53

एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः । पुराणं कथ्यते यत्र वेदस्मृतिसुसंहितं

これこそ大いなる魂の顕現、パウシュカラカと名づけられるもの。ここにおいて、ヴェーダとスムリティに調和してよく編まれたプラーナが説かれる。

Verse 54

वराहस्तु श्रुतिमुखः प्रादुर्भूतो विरिंचिनः । सहायार्थं सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः

そのとき、ヴェーダを御面とする神なる猪が、ヴィリンチ（ブラフマー）の前に顕現した。助けのために、諸天の最勝者は猪の姿を取った。

Verse 55

विस्तीर्णं पुष्करे कृत्वा तीर्थं कोकामुखं हि तत् । वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुहस्तश्चितीमुखः

プシュカラにおいて広く成されたその聖なる渡しは、まことにコーカームカと呼ばれる。足はヴェーダ、牙は祭柱、手は祭式、顔は祭壇の火である。

Verse 56

अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः । अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदांगः श्रुतिभूषणः

彼は神なる存在。舌は火、髪はクシャ草、頭はブラフマー、偉大な苦行者。昼夜を見通す眼差しをもち、ヴェーダの一肢であり、聖なるシュルティの飾りである。

Verse 57

आज्यनासः स्रुवतुंडः सामघोषस्वनो महान् । सत्यधर्ममयः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः

彼は「酥油の鼻」「杓子のくちばし」と呼ばれ、サーマンの詠唱の響きにおいて偉大である。真実とダルマに満ち、光輝に富み、行為の武勇によって讃えられる。

Verse 58

प्रायश्चित्तनखो धीरः पशुजानुर्मखाकृतिः । उद्गात्रांत्रो होमलिंगो फलबीजमहौषधिः

彼は堅固である。爪は贖罪の行。膝は供犠の獣、姿そのものがヤジュニャである。腸はウドガートリ祭官、印は火供。さらに果実と種子に宿る大いなる薬力そのものである。

Verse 59

वाय्वंतरात्मा मंत्रास्थिरापस्फिक्सोमशोणितः । वेदस्कंधो हविर्गंधो हव्यकव्यातिवेगवान्

内には動く息、ヴァーユと内なる自己がある。彼はマントラであり、堅住であり、水であり、腰であり、ソーマと血である。彼はヴェーダの幹、供物の香り、そして神々への供献と祖霊への供献の双方を運ぶ、きわめて迅速なる力の者である。

Verse 60

प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरर्चितः । दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो महान्

その身は東に向かい光輝き、さまざまなディークシャー（dīkṣā）によって礼拝された。心は南へと傾き、ヨーギーとして偉大であり、その存在そのものが大いなるマハーサトラ（mahāsatra）であった。

Verse 61

उपाकर्मेष्टिरुचिरः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः । छायापत्नीसहायो वै मणिशृंगमिवोच्छ्रितः

ウパーカルマン（Upākarman）の儀とイシュティ（iṣṭi）の供犠により麗しく、聖なるプラヴァルギャ（Pravargya）とその儀礼の渦（āvarta）を飾りとし、影の妻を伴って、宝玉の峰のごとく高くそびえ立った。

Verse 62

सर्वलोकहितात्मा यो दंष्ट्रयाभ्युज्जहारगाम् । ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः

その本性が一切世界の利益である御方は、牙によって大地を持ち上げ、のちに大地を連れ戻して本来の座に据えた。彼こそ大地を担う者である。

Verse 63

ततो जगाम निर्वाणं पृथिवीधारणाद्धरिः । एवमादिवराहेण धृत्वा ब्रह्महितार्थिना

その後、ハリ（Hari）は大地を支え終えて涅槃（nirvāṇa）に入った。かくして、梵天（Brahmā）の利益を求めて大地を支えた原初のヴァラーハ（Ādi-Varāha）によって、この御業は成し遂げられた。

Verse 64

उद्धृता पुष्करे पृथ्वी सागरांबुगता पुरा । वृतः शमदमाभ्यां यो दिव्ये कोकामुखे स्थितः

かつて大地は海の水に沈んだが、プシュカラ（Puṣkara）において引き上げられた。神聖なるコーカームカ（Kokāmukha）に住し、寂静と自制（śama・dama）に囲まれる御方は、まさに礼拝に値する。

Verse 65

आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिर्दैवतैः सह । रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसकिन्नरैः

アーディティヤ、ヴァス、サーディヤ、マルトら諸天とともに、宇宙を助け支えるルドラたちとともに、またヤクシャ、ラークシャサ、キンナラとともに在った。

Verse 66

दिग्भिर्विदिग्भिः पृथिवी नदीभिः सह सागरैः । चराचरगुरुः श्रीमान्ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः

方位と方位の間の方角、大地、河川と大海とがともに在り、すべてがそこに満ちていた。さらに、動くものと動かぬものすべての師、ブラフマンを知る者の中の最勝たる、光輝あるブラフマーが在った。

Verse 67

उवाच वचनं कोकामुखं तीर्थं त्वया विभो । पालनीयं सदा गोप्यं रक्षा कार्या मखे त्विह

彼はこう告げた。「大いなる主よ、コーカームカと呼ばれるこの聖なる渡し場は、常にあなたが守り、秘して保ち、この供犠の間ここで護持されねばならぬ。」

Verse 68

एवं करिष्ये भगवंस्तदा ब्रह्माणमुक्तवान् । उवाच तं पुनर्ब्रह्मा विष्णुं देवं पुरः स्थितम्

「そのようにいたしましょう、福徳なる御方よ」と彼はブラフマーに申し上げた。するとブラフマーは、前に立つ神なる主ヴィシュヌに、再び語りかけた。

Verse 69

त्वं हि मे परमो देवस्त्वं हि मे परमो गुरुः । त्वं हि मे परमं धाम शक्रादीनां सुरोत्तम

あなたこそまことに我が至上の神、あなたこそまことに我が最高の師。あなたこそまことに我が究竟の帰依処—インドラらをも超える、諸天の最勝者よ。

Verse 70

उत्फुल्लामलपद्माक्ष शत्रुपक्ष क्षयावह । यथा यज्ञेन मे ध्वंसो दानवैश्च विधीयते

おお、清らかにして満開の蓮華のごとき眼を持ち、敵の軍勢を滅ぼす御方よ――この供犠とダーナヴァ（Dānava）らによって、まさに我が破滅がもたらされている。

Verse 71

तथा त्वया विधातव्यं प्रणतस्य नमोस्तु ते । विष्णुरुवाच । भयं त्यजस्व देवेश क्षयं नेष्यामि दानवान्

「そのように行うべし。伏して礼する者に、汝への帰敬あれ。」ヴィシュヌは言った。「恐れを捨てよ、神々の主よ。われはダーナヴァ（Dānava）らを滅びへ導こう。」

Verse 72

ये चान्ते विघ्नकर्तारो यातुधानास्तथाऽसुराः । घातयिष्याम्यहं सर्वान्स्वस्ति तिष्ठ पितामह

また、終わりに障碍をなす者ども――ヤートゥダーナ（yātudhāna）であれアスラであれ――われは悉く討ち滅ぼす。吉祥と安穏のうちにとどまれ、ピターマハ（Pitāmaha、祖父）よ。

Verse 73

एवमुक्त्वा स्थितस्तत्र साहाय्येन कृतक्षणः । प्रववुश्च शिवा वाताः प्रसन्नाश्च दिशो दश

かく語り終えると、彼はその場にとどまり、助けによって時はしかるべく整えられた。吉祥の風が吹きはじめ、十方は澄みわたり静まった。

Verse 74

सुप्रभाणि च ज्योतींषि चंद्रं चक्रुः प्रदक्षिणम् । न विग्रहं ग्रहाश्चक्रुः प्रसेदुश्चापि सिंधवः

燦然と輝く光体と諸惑星は、月を敬って右繞（うにょう）した。惑星は何らの争いも起こさず、海もまた鎮まり澄みわたった。

Verse 75

नीरजस्का भूमिरासीत्सकला ह्लाददास्त्वपः । जग्मुः स्वमार्गं सरितो नापि चुक्षुभुरर्णवाः

大地はことごとく塵なく、諸々の水はすべて歓喜を与えた。川々はそれぞれの正しい流れをたどり、海さえも荒れ狂うことはなかった。

Verse 76

आसन्शुभानींद्रियाणि नराणामंतरात्मनाम् । महर्षयो वीतशोका वेदानुच्चैरवाचयन्

人々の感官は吉祥となり、内なる自己に調和した。大聖仙たちは憂いを離れ、ヴェーダを高らかに誦した。

Verse 77

यज्ञे तस्मिन्हविः पाके शिवा आसंश्च पावकाः । प्रवृत्तधर्मसद्वृत्ता लोका मुदितमानसाः

その祭祀において、供物が煮炊きされるとき、火は吉祥に燃え盛った。人々はダルマと善き行いに励み、心は歓びに満ちていた。

Verse 78

विष्णोः सत्यप्रतिज्ञस्य श्रुत्वारिनिधना गिरः । ततो देवाः समायाता दानवा राक्षसैस्सह

常に誓い真実なるヴィシュヌの、尽きることなき御言葉を聞いて、やがて神々は集い、ダーナヴァとラークシャサも共に参集した。

Verse 79

भूतप्रेतपिशाचाश्च सर्वे तत्रागताः क्रमात् । गंधर्वाप्सरसश्चैव नागा विद्याधरागणाः

次第をもって、ブータ・プレータ・ピシャーチャのすべてがそこに来集し、またガンダルヴァとアプサラス、さらにナーガとヴィディヤーダラの群れも集まった。

Verse 80

वानस्पत्याश्चौषधयो यच्चेहेद्यच्च नेहति । ब्रह्मादेशान्मारुतेन आनीताः सर्वतो दिशः

樹木と薬草——動くものも動かぬものも——梵天（ブラフマー）の命により、風が四方より運び来たらせた。

Verse 81

यज्ञपर्वतमासाद्य दक्षिणामभितोदिशम् । सुरा उत्तरतः सर्वे मर्यादापर्वते स्थिताः

ヤジュニャ山に至り、周囲の南方の地に及ぶと、諸神はみな北に陣し、マリヤーダ山の上に立った。

Verse 82

गंधर्वाप्सरसश्चैव मुनयो वेदपारगाः । पश्चिमां दिशमास्थाय स्थितास्तत्र महाक्रतौ

その大いなる祭儀の場にて、ガンダルヴァとアプサラス、そしてヴェーダに通じた牟尼たちは、西の方角に立って座を占めた。

Verse 83

सर्वे देवनिकायाश्च दानवाश्चासुरागणाः । अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा सुप्रीतास्ते परस्परम्

神々の一切の群れ、ダーナヴァとアスラの諸軍は、憤りを背後に捨て去り、互いに喜び合い、和やかとなった。

Verse 84

ऋषीन्पर्यचरन्सर्वे शुश्रूषन्ब्राह्मणांस्तथा । ऋषयो ब्रह्मर्षयश्च द्विजा देवर्षयस्तथा

彼らは皆、リシたちに仕え、同様にブラーフマナにも奉仕した——リシ、ブラフマリシ、ドヴィジャ（再生の者）、そしてデーヴァリシにも。

Verse 85

राजर्षयो मुख्यतमास्समायाताः समंततः । कतमश्च सुरोप्यत्र क्रतौ याज्यो भविष्यति

四方より最勝の王仙たちが集い来た。さてこの祭祀において、いずれの神が供物を受けるべき御方となるのか。

Verse 86

पशवः पक्षिणश्चैव तत्र याता दिदृक्षवः । ब्राह्मणा भोक्तुकामाश्च सर्वे वर्णानुपूर्वशः

獣も鳥もまた、見届けんと欲してそこへ赴いた。さらに供養の食を分かち受けんとする婆羅門たちが、ヴァルナの順に従って皆集まった。

Verse 87

स्वयं च वरुणो रत्नं दक्षश्चान्नं स्वयं ददौ । आगत्यवरुणोलोकात्पक्वंचान्नंस्वतोपचत्

ヴァルナ自ら宝玉を授け、ダクシャ自ら食を施した。ヴァルナの世界より来たりて、彼はまた自らの手で食を煮炊きし、完全に調えた。

Verse 88

वायुर्भक्षविकारांश्च रसपाची दिवाकरः । अन्नपाचनकृत्सोमो मतिदाता बृहस्पतिः

ヴァーユは食されたものの変化を司り、太陽は身の諸液を熟し消化する。ソーマは食の消化を成し、ブリハスパティは知慧を授ける。

Verse 89

धनदानं धनाध्यक्षो वस्त्राणि विविधानि च । सरस्वती नदाध्यक्षो गंगादेवी सनर्मदा

ダナダ（クベーラ）は財と施財の主であり、また種々の衣をも司る。サラスヴァティーは諸河の第一であり、女神ガンガーもまたナルマダーとともに讃えられる。

Verse 90

याश्चान्याः सरितः पुण्याः कूपाश्चैव जलाशयाः । पल्वलानि तटाकानि कुंडानि विविधानि च

また他の聖なる河川、さらに井戸と貯水の場――沼沢、池、そして種々の沐浴のためのクンダ（聖池）もある。

Verse 91

प्रस्रवाणि च मुख्यानि देवखातान्यनेकशः । जलाशयानि सर्वाणि समुद्राः सप्तसंख्यकाः

また主要な山の泉があり、神々により穿たれた水路も数多い。あらゆる水の貯えが存在し、海は七つと数えられる。

Verse 92

लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समम् । सप्तलोकाः सपातालाः सप्तद्वीपाः सपत्तनाः

塩の海、甘蔗汁の海、酒の海、ギーの海、凝乳の海、乳の海、清水の海とともに、七つの世界はパーターラ（地下界）を伴い、七つの大陸はその都城を伴って在る。

Verse 93

वृक्षा वल्ल्यः सतृणानि शाकानि च फलानि च । पृथिवीवायुराकाशमापोज्योतिश्च पंचमम्

樹木、つる草、草、薬草、果実。さらに地・風・空・水、そして第五として火と光――これらが顕現した諸類である。

Verse 94

सविग्रहाणि भूतानि धर्मशास्त्राणि यानि च । वेदभाष्याणि सूत्राणि ब्रह्मणा निर्मितं च यत्

あらゆる有身の存在、またダルマ・シャーストラ、ヴェーダの注釈とスートラ――ブラフマーによって造り成されたものは、すべてここに含まれる。

Verse 95

अमूर्तं मूर्तमत्यन्तं मूर्तदृश्यं तथाखिलम् । एवं कृते तथास्मिंस्तु यज्ञे पैतामहे तदा

かくして、梵天の祖霊の大供犠たるパイターマハ・ヤジュニャ（Paitāmaha-yajña）において、万事がこのように整えられたとき――無相にしてなお相を現し、きわめて具身し、身ある相として見え、しかも顕現の全体が包摂され――その理が明らかとなった。

Verse 96

देवानां संनिधौ तत्र ऋषिभिश्च समागमे । ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे स्थितो विष्णुः सनातनः

そこでは、神々（デーヴァ）と聖仙（リシ）たちの集会のただ中で、永遠なるヴィシュヌが梵天の右側に立っていた。

Verse 97

वामपार्श्वे स्थितो रुद्रः पिनाकी वरदः प्रभुः । ऋत्विजां चापि वरणं कृतं तत्र महात्मना

左にはルドラが立っていた――ピナーカを携え、恩寵をもって願いを授ける主。さらにその場で、大いなる御心の者が祭儀を司る祭官たちを選定した。

Verse 98

भृगुर्होतावृतस्तत्र पुलस्त्योध्वर्य्युसत्तमः । तत्रोद्गाता मरीचिस्तु ब्रह्मा वै नारदः कृतः

そこでは、ブリグがホートリ（Hotṛ）に選ばれ、プラスタヤが最勝のアドヴァリュ（Adhvaryu）となった。マリーチがウドガートリ（Udgātṛ）を務め、ナーラダはブラフマー役――儀礼を統監する祭官――に任じられた。

Verse 99

सनत्कुमारादयो ये सदस्यास्तत्र ते भवन् । प्रजापतयो दक्षाद्या वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः

そこにはサナトクマーラをはじめとする列席者があり、またダクシャに始まるプラジャーパティたち、さらにブラーフマナを先頭とするヴァルナ（諸身分）も集っていた。

Verse 100

ब्रह्मणश्च समीपे तु कृता ऋत्विग्विकल्पना । वस्त्रैराभरणैर्युक्ताः कृता वैश्रवणेन ते

ブラフマーの御前にて、祭式を司る祭官（ルトヴィジャ）の選定と配置が整えられ、ヴァイシュラヴァナ（クベーラ）によって衣と装身具を授けられ任命された。

Verse 101

अंगुलीयैः सकटकैर्मकुटैर्भूषिता द्विजाः । चत्वारो द्वौ दशान्ये च त षोडशर्त्विजः

両生（ブラーフマナ）たちは指輪・耳飾り・冠で荘厳され、四人、二人、さらに十人――かくして十六人の祭官（ルトヴィジャ）となった。

Verse 102

ब्रह्मणा पूजिताः सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् । अनुग्राह्यो भवद्भिस्तु सर्वैरस्मिन्क्रताविह

ブラフマーに礼拝され、まず五体投地をもって敬われた汝らは、今この供犠の場において、皆そろって彼に恩寵を垂れ給え。

Verse 103

पत्नी ममैषा सावित्री यूयं मे शरणंद्विजाः । विश्वकर्माणमाहूय ब्रह्मणः शीर्षमुंडनं

「このサーヴィトリーは我が妻、汝らブラーフマナは我が帰依処。ヴィシュヴァカルマンを招き、ブラフマーの頭を剃り、剃髪の儀を行え。」

Verse 104

यज्ञे तु विहितं तस्य कारितं द्विजसत्तमैः । आतसेयानि वस्त्राणि दंपत्यर्थे तथा द्विजैः

供犠において、彼のために定められたことは最勝の両生によって如法に成し遂げられた。さらにブラーフマナたちは夫婦のために亜麻の衣を整えた。

Verse 105

ब्रह्मघोषेण ते विप्रा नादयानास्त्रिविष्टपम् । पालयंतो जगच्चेदं क्षत्रियाः सायुधाः स्थिताः

そのブラーフマナたちは、ヴェーダの詠唱――「ブラフマンの響き」――を轟かせ、トリヴィシュタパさえも震わせた。かたやクシャトリヤは武器を執り、この世界を守護して立っていた。

Verse 106

भक्ष्यप्रकारान्विविधिन्वैश्यास्तत्र प्रचक्रिरे । रसबाहुल्ययुक्तं च भक्ष्यं भोज्यं कृतं ततः

そこではヴァイシャたちが多種多様な食物を調え、ついで供して食すべき料理を作り上げた。味の汁に満ち、豊かさを備えたものであった。

Verse 107

अश्रुतं प्रागदृष्टं च दृष्ट्वा तुष्टः प्रजापतिः । प्राग्वाटेति ददौ नाम वैश्यानां सृष्टिकृद्विभुः

かつて聞いたことも見たこともないものを目にして、プラジャーパティは満悦した。全能の創造主はヴァイシャたちに「プラーグヴァータ」という名を授けた。

Verse 108

द्विजानां पादशुश्रूषा शूद्रैः कार्या सदा त्विह । पादप्रक्षालनं भोज्यमुच्छिष्टस्य प्रमार्जनं

ここにおいてシュードラは常に、二度生まれし者（ドヴィジャ）の足もとに仕えて、足を洗い、食事の残りをいただき、残滓を清め拭い去るべきである。

Verse 109

तेपि चक्रुस्तदा तत्र तेभ्यो भूयः पितामहः । शूश्रूषार्थं मया यूयं तुरीये तु पदे कृताः

彼らもまた、その時その場でそのとおりに行った。すると祖父ブラフマーは再び告げた。「奉仕のために、汝らを第四の位に置いたのである。」

Verse 110

द्विजानां क्षत्रबन्धूनां बन्धूनां च भवद्विधैः । त्रिभ्यश्शुश्रूषणा कार्येत्युक्त्वा ब्रह्मा तथाऽकरोत्

ブラフマーは「汝らのごとき者は、三者――二度生まれの者、クシャトラ・バンドゥ、そして自らの親族――に奉仕すべし」と宣し、その言葉のとおりに行った。

Verse 111

द्वाराध्यक्षं तथा शक्रं वरुणं रसदायकम् । वित्तप्रदं वैश्रवणं पवनं गंधदायिनम्

彼は門の守護者であり、またシャクラ（インドラ）であり、味を授けるヴァルナであり、財を与えるヴァイシュラヴァナ（クベーラ）であり、香りを授けるパヴァナ（ヴァーユ）でもある。

Verse 112

उद्योतकारिणं सूर्यं प्रभुत्वे माधवः स्थितः । सोमः सोमप्रदस्तेषां वामपक्ष पथाश्रितः

主権の位においてマーダヴァは、光明を顕す太陽として住し、またソーマは――彼らに月の精髄を授ける者として――左側の道に住する。

Verse 113

सुसत्कृता च पत्नी सा सवित्री च वरांगना । अध्वर्युणा समाहूता एहि देवि त्वरान्विता

高貴なるサーヴィトリーは、妻として正しく敬われつつ、アドヴァリユ祭官に呼び招かれた。「来たれ、女神よ、速やかに、遅滞なく。」

Verse 114

उत्थिताश्चाग्नयः सर्वे दीक्षाकाल उपागतः । व्यग्रा सा कार्यकरणे स्त्रीस्वभावेन नागता

すべての聖火は燃え立ち、ディークシャー（入門・灌頂）の時が到来した。だが彼女は、なすべき務めに心を奪われて来なかった――それが女の性（さが）であった。

Verse 115

इहवै न कृतं किंचिद्द्वारे वै मंडनं मया । भित्त्यां वैचित्रकर्माणि स्वस्तिकं प्रांगणेन तु

ここでは戸口にいかなる飾りも施さなかった。だが壁には種々の装飾文様を描き、庭には吉祥のスヴァスティカを記した。

Verse 116

प्रक्षालनं च भांडानां न कृतं किमपि त्विह । लक्ष्मीरद्यापि नायाता पत्नीनारायणस्य या

またここでは器の洗い清めがまったくなされていない。ゆえにナーラーヤナの妃ラクシュミーは、今日もなお来臨しない。

Verse 117

अग्नेः पत्नी तथा स्वाहा धूम्रोर्णा तु यमस्य तु । वारुणी वै तथा गौरी वायोर्वै सुप्रभा तथा

スヴァーハーはアグニ（火神）の妻、ドゥームロールナーはヤマの妻である。同様にヴァールニーはヴァルナの妃、ガウリーはヴァーユの妃、そしてスプラバーもまた然り。

Verse 119

ऋद्धिर्वैश्रवणी भार्या शम्भोर्गौरी जगत्प्रिया । मेधा श्रद्धा विभूतिश्च अनसूया धृतिः क्षमा

リッディーはヴァイシュラヴァナ（クベーラ）の妻であり、シャンブ（シヴァ）には世に愛されるガウリーが妃としてある。またメーダー、シュラッダー、ヴィブーティ、アナスーヤー、ドゥリティ、クシャマーもまた然り。

Verse 120

गंगा सरस्वती चैव नाद्या याताश्च कन्यकाः । इंद्राणी चंद्रपत्नी तु रोहिणी शशिनः प्रियाः

ガンガーとサラスヴァティー、またナディヤー川へ赴いた乙女たち。さらにインドラーニー、そしてローヒニー—月の妻にして、シャシン（月）に愛される者。

Verse 121

अरुंधती वसिष्ठस्य सप्तर्षीणां च याः स्त्रियः । अनसूयात्रिपत्नी च तथान्याः प्रमदा इह

ヴァシシュタの妻アルンダティー、七聖仙（サプタリシ）の妻たち、そしてアトリの妻アナスーヤー、さらにここにいる他の高貴な女性たち（が語られる）。

Verse 122

वध्वो दुहितरश्चैव सख्यो भगिनिकास्तथा । नाद्यागतास्तु ताः सर्वा अहं तावत्स्थिता चिरं

「嫁たち、娘たち、友、そして姉妹たち――今日はいずれも来ていない。ゆえに私はここに留まり、久しく待っている。」

Verse 123

नाहमेकाकिनी यास्ये यावन्नायांति ता स्त्रियः । ब्रूहि गत्वा विरंचिं तु तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्

「あの女性たちが来るまでは、私は独りでは行かない。行ってヴィランチ（梵天）に告げ、しばしここに留まれ。」

Verse 124

सर्वाभिः सहिता चाहमागच्छामि त्वरान्विता । सर्वैः परिवृतः शोभां देवैः सह महामते

「皆と共に私は急ぎ来たる。すべてのデーヴァに囲まれ、輝きをもって到来する、ああ大いなる心の者よ。」

Verse 125

भवान्प्राप्नोति परमां तथाहं तु न संशयः । वदमानां तथाध्वर्युस्त्यक्त्वा ब्रह्माणमागतः

「汝は至上の境地に到達するであろう。これに疑いはない。」そう語るうちに、アドヴァリユ（祭官）がブラフマーを離れて来た。

Verse 126

सावित्री व्याकुला देव प्रसक्ता गृहकर्माणि । सख्यो नाभ्यागता यावत्तावन्नागमनं मम

おお神よ、サーヴィトリーは心乱れ、家の務めに取り紛れております。友が来るまでは、わたしは参りません。

Verse 127

एवमुक्तोस्मि वै देव कालश्चाप्यतिवर्त्तते । यत्तेद्य रुचितं तावत्तत्कुरुष्व पितामह

このように申し上げました、主よ。時もまた過ぎ去ってゆきます。ゆえに、今日あなたの御心にかなうことを、ただちにお行いください、ピターマハ（大祖父）よ。

Verse 128

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा किंचित्कोपसमन्वितः । पत्नीं चान्यां मदर्थे वै शीघ्रं शक्र इहानय

こう告げられると、ブラフマーはわずかに怒りを帯びて言った。「シャクラよ、急いで我がために、別の妻をここへ連れて来い。」

Verse 129

यथा प्रवर्तते यज्ञः कालहीनो न जायते । तथा शीघ्रं विधित्स्व त्वं नारीं कांचिदुपानय

祭祀（ヤジュニャ）が定めの時なくして成就しないように、おまえもまた法に従い速やかに行え——いずれかの女をここへ連れて来い。

Verse 130

यावद्यज्ञसमाप्तिर्मे वर्णे त्वां मा कृथा मनः । भूयोपि तां प्रमोक्ष्यामि समाप्तौ तु क्रतोरिह

わが祭祀が成就するまで、このことを口にする思いを起こすな。ここでの儀礼が終われば、わたしは再び彼女を解き放つ。

Verse 131

एवमुक्तस्तदा शक्रो गत्वा सर्वं धरातलं । स्त्रियो दृष्टाश्च यास्तेन सर्वाः परपरिग्रहाः

かく告げられたシャクラ（インドラ）は、そのとき大地の全てを巡り歩いた。だがそこで目にした女たちは、ことごとく他人の妻であった。

Verse 132

आभीरकन्या रूपाढ्या सुनासा चारुलोचना । न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च पन्नगी

それはアビーラ族の美しき乙女で、端正な鼻と愛らしい眼を備えていた。彼女は天女でもガンダルヴァの女でもなく、アスラの女でも蛇族の乙女でもなかった。

Verse 133

न चास्ति तादृशी कन्या यादृशी सा वरांगना । ददर्श तां सुचार्वंगीं श्रियं देवीमिवापराम्

彼女のような乙女は他にない、その優れた佳人である。彼はその麗しい肢体を見て、まるで吉祥天・シュリーがもう一柱現れたかのように思った。

Verse 134

संक्षिपन्तीं मनोवृत्ति विभवं रूपसंपदा । यद्यत्तु वस्तुसौंदर्याद्विशिष्टं लभ्यते क्वचित्

世の栄えと美は、心の自然なはたらきを圧し縮め、縛りつける。ときに得られる卓越も、ただ何ものかの美しさに因るのみである。

Verse 135

तत्तच्छरीरसंलग्नं तन्वंग्या ददृशे वरम् । तां दृष्ट्वा चिंतयामास यद्येषा कन्यका भवेत्

そのとき、細やかな肢体の乙女は、その優れたものがまさにこの身に密着しているのを見た。彼は彼女を見て思案した。「もしこの娘が、婚姻にふさわしい乙女であったなら……」。

Verse 136

तन्मत्तः कृतपुण्योन्यो न देवो भुवि विद्यते । योषिद्रत्नमिदं सेयं सद्भाग्यायां पितामहः

この地上には、かくも幸運に恵まれ、功徳に満ちた彼のほかに神はない。女人の宝珠たるこのサー（セーヤ）は、ピターマハ（梵天ブラフマー）によって徳あるバーギヤーに授けられた。

Verse 137

सरागो यदि वा स्यात्तु सफलस्त्वेष मे श्रमः । नीलाभ्र कनकांभोज विद्रुमाभां ददर्श तां

「もし彼女がまことに恋に染まっているなら、わが労は報われよう。」そう言って彼は彼女を見た——濃紺の雲のごとく、黄金の蓮のごとく、紅珊瑚のごとく輝いて。

Verse 138

त्विषं संबिभ्रतीमंगैः केशगंडे क्षणाधरैः । मन्मथाशोकवृक्षस्य प्रोद्भिन्नां कलिकामिव

光彩はその肢体に宿り——髪、頬、そしてかすかに震える下唇に——まるで恋神マーンマタのアショーカ樹に萌え出たばかりの蕾のようであった。

Verse 139

प्रदग्धहृच्छयेनैव नेत्रवह्निशिखोत्करैः । धात्रा कथं हि सा सृष्टा प्रतिरूपमपश्यता

欲望に心を焼かれ、眼は火の舌のごとく燃え立つ——かくも無比の姿を先に見ずして、創造主はいかで彼女を造り得たであろうか。

Verse 140

कल्पिता चेत्स्वयं बुध्या नैपुण्यस्य गतिः परा । उत्तुंगाग्राविमौ सृष्टौ यन्मे संपश्यतः सुखं

もし我が知によって、巧みなる創造の至高の道を思い描いたのなら、そびえ立つ峰をもつこの二つの造作を見つめるとき、我が喜びはまことに大いなるものとなる。

Verse 141

पयोधरौ नातिचित्रं कस्य संजायते हृदि । रागोपहतदेहोयमधरो यद्यपि स्फुटम्

乳房を見て、心にさざ波が立たぬ者があろうか。されどこの身は欲情に傷つけられている――唇ははっきりと目に映り、なお人を誘うのに。

Verse 142

तथापि सेवमानस्य निर्वाणं संप्रयच्छति । वहद्भिरपि कौटिल्यमलकैः सुखमर्प्यते

それでも、奉仕する者には涅槃という解脱を授ける。たとえアーマラカのように曲がりくねった不浄の性質に運ばれても、なお安楽を与える。

Verse 143

दोषोपि गुणवद्भाति भूरिसौंदर्यमाश्रितः । नेत्रयोर्भूषितावंता वाकर्णाभ्याशमागतौ

大いなる美に寄り添えば、欠点さえ徳のように見える。飾られた目尻は、まるで耳のあたりまで届くかのようであった。

Verse 144

कारणाद्भावचैतन्यं प्रवदंति हि तद्विदः । कर्णयोर्भूषणे नेत्रे नेत्रयोः श्रवणाविमौ

真理を知る者は、身に宿る意識は因より生ずると説く。耳にとっての飾りは眼であり、眼にとってはこの二つ――聴聞――が支えである。

Verse 145

कुंडलांजनयोरत्र नावकाशोस्ति कश्चन । न तद्युक्तं कटाक्षाणां यद्द्विधाकरणं हृदि

ここには耳飾りとアンジャナ（眼の黒粉）とが並び立つ余地はまったくない。横目の一瞥が、心を二つに裂くようであってはならない。

Verse 146

तवसंबंधिनोयेऽत्र कथं ते दुःखभागिनः । सर्वसुंदरतामेति विकारः प्राकृतैर्गुणैः

ここにおいて汝と縁ある者が、どうして悲しみに与ることがあろうか。物質のグナによる自然のわずかな変化でさえ、ついには完全なる美に至る。

Verse 147

वृद्धे क्षणशतानां तु दृष्टमेषा मया धनम् । धात्रा कौशल्यसीमेयं रूपोत्पत्तौ सुदर्शिता

尊き御方よ、この幾百の刹那のうちに、私はこの宝のごとき富を見た。美の生起そのものにおいて、創造主は彼女に最高の巧みの極みを示された。

Verse 148

करोत्येषा मनो नॄणां सस्नेहं कृतिविभ्रमैः । एवं विमृशतस्तस्य तद्रूपापहृतत्विषः

彼女は巧みな身ぶりと艶なる戯れによって、男たちの心を執着の情で柔らかくする。彼がそのように思い巡らすうち、彼の光輝は彼女の美に奪われた。

Verse 149

निरंतरोद्गतैश्छन्नमभवत्पुलकैर्वपुः । तां वीक्ष्य नवहेमाभां पद्मपत्रायतेक्षणाम्

彼は彼女を見た――新たに鍛えられた黄金のように輝き、蓮の花弁のごとく長い眼をもつその姿を。すると彼の身は、絶え間なく湧き起こる鳥肌に覆われた。

Verse 150

देवानामथ यक्षाणां गंधर्वोरगरक्षसाम् । नाना दृष्टा मया नार्यो नेदृशी रूपसंपदा

デーヴァ、ヤクシャ、ガンダルヴァ、ナーガ、ラークシャサの中で、私は多くの女たちを見てきた。だが、このような美の宝蔵を備えた者は一人もいなかった。

Verse 151

त्रैलोक्यांतर्गतं यद्यद्वस्तुतत्तत्प्रधानतः । समादाय विधात्रास्याः कृता रूपस्य संस्थितिः

三界のうちに存するあらゆる実在を、それぞれの本質たる主なる要素として取り集め、創造主はそれらを総合して、この創成の定まった形を打ち立てた。

Verse 152

इंद्र उवाच । कासि कस्य कुतश्च त्वमागता सुभ्रु कथ्यताम् । एकाकिनी किमर्थं च वीथीमध्येषु तिष्ठसि

インドラは言った。「汝は誰ぞ。誰の娘、あるいは妻であり、いずこより来たりしや、麗しき眉の者よ、告げよ。なぜ独り、街路のただ中に立つのか。」

Verse 153

यान्येतान्यंगसंस्थानि भूषणानि बिभर्षि च । नैतानि तव भूषायै त्वमेतेषां हि भूषणम्

汝が身にまとう飾りは、まことには汝を飾らぬ。むしろ汝こそが、それらを飾り立てる真の飾りである。

Verse 154

न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च पन्नगी । किन्नरी दृष्टपूर्वा वा यादृशी त्वं सुलोचने

汝は女神にあらず、ガンダルヴィーにも、アスリーにも、蛇族の乙女にもあらず。かくのごときキンナリーを、我は未だ見しことなし。美しき眼の者よ、汝はいかなる存在ぞ。

Verse 155

उक्ता मयापि बहुशः कस्माद्दत्से हि नोत्तरम् । त्रपान्विता तु सा कन्या शक्रं प्रोवाच वेपती

我が幾たび語りかけても、なぜ答えぬのか。するとその乙女は、羞恥に包まれ身を震わせつつ、シャクラ（インドラ）に向かって語り始めた。

Verse 156

गोपकन्या त्वहं वीर विक्रीणामीह गोरसम् । नवनीतमिदं शुद्धं दधि चेदं विमंडकम्

「勇士よ、わたしは牛飼いの乙女。ここで牛の恵みを売っております。これは清らかな新しいバター（酥油）、そしてこれは凝乳（ヨーグルト）――混ぜ物なく、偽りなきものです。」

Verse 157

दध्ना चैवात्र तक्रेण रसेनापि परंतप । अर्थी येनासि तद्ब्रूहि प्रगृह्णीष्व यथेप्सितम्

「ここには凝乳があり、またバターミルクと乳清もございます、敵を討つお方よ。何を望まれるか告げてください；お望みのままにお取りください。」

Verse 158

एवमुक्तस्तदा शक्रो गृहीत्वा तां करे दृढम् । अनयत्तां विशालाक्षीं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः

「そう告げられると、シャクラ（インドラ）は彼女の手を固く取り、広い瞳のその女を、ブラフマーの居る場所へと連れて行った。」

Verse 159

नीयमाना तु सा तेन क्रोशंती पितृमातरौ । हा तात मातर्हा भ्रातर्नयत्येष नरो बलात्

「しかし彼に連れ去られながら、彼女は父母に向かって叫んだ。『ああ父よ、ああ母よ、ああ兄弟よ。この男が力ずくで私を連れて行く！』」

Verse 160

यदि वास्ति मया कार्यं पितरं मे प्रयाचय । स दास्यति हि मां नूनं भवतः सत्यमुच्यते

「もし私に用があるのなら、父に私を求めてください。きっと父はあなたに私をお与えになるでしょう。あなたの言葉は真実です。」

Verse 161

का हि नाभिलषेत्कन्या भर्तांरं भक्तिवत्सलम् । नादेयमपि ते किंचित्पितुर्मे धर्मवत्सल

いかなる乙女が、信愛にやさしい夫を慕わぬであろうか。愛しき方よ、ダルマに篤きあなたに、父が与えぬべきものは何一つありません。

Verse 162

प्रसादये तं शिरसा मां स तुष्टः प्रदास्यति । पितुश्चित्तमविज्ञाय यद्यात्मानं ददामि ते

私は頭を垂れて彼の恩寵を乞いましょう。お喜びになれば、私をあなたにお授けくださるでしょう。けれど父の御心を知らずして、どうして自らをあなたに差し出せましょうか。

Verse 163

धर्मो हि विपुलो नश्येत्तेन त्वां न प्रसादये । भविष्यामि वशे तुभ्यं यदि तातः प्रदास्यति

まことに、大いなるダルマが損なわれてしまいます。ゆえに私はあなたの歓心を買おうとはいたしません。父が私をあなたにお授けになるなら、そのときのみ私はあなたのもとに従いましょう。

Verse 164

इत्थमाभाष्यमाणस्तु तदा शक्रोऽनयच्च ताम् । ब्रह्मणः पुरतः स्थाप्य प्राहास्यार्थे मयाऽबले

このように語られると、インドラは彼女をそこへ連れて行き、ブラフマーの御前に立たせて、戯れに彼女をからかおうとして言った。「お前は無力な者よ、我によって……」。

Verse 165

आनीतासि विशालाक्षि मा शुचो वरवर्णिनि । गोपकन्यामसौ दृष्ट्वा गौरवर्णां महाद्युतिम्

「汝はここへ連れて来られたのだ、大いなる瞳の乙女よ。憂うるな、麗しき肌の姫よ。あの牛飼いの乙女—黄金の色にして大いなる光輝を放つ者—を見て、（彼はこのように語った）。」

Verse 166

कमलामेव तां मेने पुंडरीकनिभेक्षणाम् । तप्तकांचनसद्भित्ति सदृशा पीनवक्षसम्

彼は彼女をまさしくラクシュミーそのもの、蓮華のごとき眼の女神と思った。豊かな胸は、灼けた黄金の輝く壁にも似ていた。

Verse 167

मत्तेभहस्तवृत्तोरुं रक्तोत्तुंग नखत्विषं । तं दृष्ट्वाऽमन्यतात्मानं सापि मन्मनथचरम्

彼を見て—酔える象の鼻のように丸みある腿、そして高く伸びた爪が紅に輝くのを見て—彼女もまた、その一目で、愛神マンマタの支配に動かされていると思った。

Verse 168

तत्प्राप्तिहेतु क धिया गतचित्तेव लक्ष्यते । प्रभुत्वमात्मनो दाने गोपकन्याप्यमन्यत

いかなる思いで、それを得んとして、彼女は心を奪われたように見えるのか。牛飼いの乙女でさえ、施しの行いにおいて自らを主とみなした。

Verse 169

यद्येष मां सुरूपत्वादिच्छत्यादातुमाग्रहात् । नास्ति सीमंतिनी काचिन्मत्तो धन्यतरा भुवि

もし彼が、わが美しさなどゆえに、強く望んで私を迎え取ろうとするなら、この地上に私ほど幸いな妻ある女はない。

Verse 170

अनेनाहं समानीता यच्चक्षुर्गोचरं गता । अस्य त्यागे भवेन्मृत्युरत्यागे जीवितं सुखम्

この方によって私はここへ導かれ、あなたの眼の届くところに来た。これを捨てれば死となり、捨てねば幸いなる生となる。

Verse 171

भवेयमपमानाच्च धिग्रूपा दुःखदायिनी । दृश्यते चक्षुषानेन यापि योषित्प्रसादतः

この辱めゆえに、願わくは我は呪われた姿となり、悲しみをもたらす者となれ――しかもこの眼が我を見るのは、ただ一人の女人の恩寵によるのだ。

Verse 172

सापि धन्या न संदेहः किं पुनर्यां परिष्वजेत् । जगद्रूपमशेषं हि पृथक्संचारमाश्रितम्

彼女もまた福徳ある者、疑いはない。ましてや彼が抱きしめるその人はいかに福なることか。彼は全宇宙を己が姿として帯びつつ、なお別々の顕現として分かれて巡るかのように見えるのだから。

Verse 173

लावण्यं तदिहैकस्थं दर्शितं विश्वयोनिना । अस्योपमा स्मरः साध्वी मन्मथस्य त्विषोपमा

ここにおいて、その美は一処に凝り、宇宙の根源によって示された。彼女には、スメーラさえ譬えとしてふさわしく、その輝きはマンマタに比肩する。

Verse 174

तिरस्कृतस्तु शोकोयं पिता माता न कारणम् । यदि मां नैष आदत्ते स्वल्पं मयि न भाषते

だがこの悲しみは、蔑まれたことから生じたのだ。父母が原因ではない。彼が我を受け入れず、我に語ることもわずかだから。

Verse 175

अस्यानुस्मरणान्मृत्युः प्रभविष्यति शोकजः । अनागसि च पत्न्यां तु क्षिप्रं यातेयमीदृशी

かく彼女を思い続ければ、悲嘆より生じた死が起こるであろう。しかも妻には咎がないのに、この女はほどなくそのように去ってしまう。

Verse 176

कुचयोर्मणिशोभायै शुद्धाम्बुज समद्युतिः । मुखमस्य प्रपश्यंत्या मनो मे ध्यानमागतम्

その御顔を拝したとき――清らかな蓮華のごとく輝き、胸に宿る宝珠のように光り――わが心は深き禅想へと入った。

Verse 177

अस्यांगस्पर्शसंयोगान्न चेत्त्वं बहु मन्यसे । स्पृशन्नटसि तर्हि न त्वं शरीरं वितथं परम्

もしこの身の触れ合いと結びつきを大事と見なさぬのなら――触れて歩き回っているそのさなかでも――身体がまったく虚妄だとは、真に言い切れまい。

Verse 178

अथवास्य न दोषोस्ति यदृच्छाचारको ह्यसि । मुषितः स्मर नूनं त्वं संरक्ष स्वां प्रियां रतिम्

あるいは、これに咎はない――汝は縁に従い振る舞う者ゆえ。まことに汝は奪われたのだ；思い起こし、己が愛妃ラティを守れ。

Verse 179

त्वत्तोपि दृश्यते येन रूपेणायं स्मराधिकः । ममानेन मनोरत्न सर्वस्वं च हृतं दृढम्

その姿に現れる美によって、彼は汝すら凌ぎ、カーマにも勝る。ああ、わが心の宝よ、彼によって我が全存在は堅く奪い去られた。

Verse 180

शोभा या दृश्यते वक्त्रे सा कुतः शशलक्ष्मणि । नोपमा सकलं कस्य निष्कलंकेन शस्यते

兎の印を戴く月よ、汝の御顔に見えるその麗しさは、いずこより生ずるのか。まったく無垢なるものに対しては、いかなるものも完全な譬えとはなり得ぬ。

Verse 181

समानभावतां याति पंकजं नास्य नेत्रयोः । कोपमा जलशंखेन प्राप्ता श्रवणशंङ्खयोः

蓮華はその御眼の輝きに等しくなり、御耳は水より生まれし法螺貝のごとき相を得る。

Verse 182

विद्रुमोप्यधरस्यास्य लभते नोपमां ध्रुवम् । आत्मस्थममृतं ह्येष संस्रवंश्चेष्टते ध्रुवम्

珊瑚といえども、その唇の麗しさにはまことに及ばない。彼は自らの内に不死の甘露を宿し、それは確かに絶えず溢れ出る。

Verse 183

यदि किंचिच्छुभं कर्म जन्मांतरशतैः कृतम् । तत्प्रसादात्पुनर्भर्ता भवत्वेष ममेप्सितः

もし幾百の前生において、わずかでも吉祥なる業を成したのなら、その恩寵の功徳によって、まさにこの人が再び我が夫となりますように—我が願うその御方が。

Verse 184

एवं चिंतापराधीना यावत्सा गोपकन्यका । तावद्ब्रह्मा हरिं प्राह यज्ञार्थं सत्वरं वचः

その牧女がかくも憂いの思いに囚われ、苦悩に沈んでいる間に、ブラフマーは祭祀のため、急ぎの言葉をもってハリに告げた。

Verse 185

देवी चैषा महाभागा गायत्री नामतः प्रभो । एवमुक्ते तदा विष्णुर्ब्रह्माणं प्रोक्तवानिदम्

「そして彼女こそ、まことに大いなる幸運を具えた女神、主よ、名をガーヤトリーという。」そう告げられると、ヴィシュヌはブラフマーに次のように語った。

Verse 186

तदेनामुद्वहस्वाद्य मया दत्तां जगत्प्रभो । गांधर्वेण विवाहेन विकल्पं मा कृथाश्चिरम्

ゆえに、世界の主よ、今日ただちに彼女を娶り給え――わたしが汝に授けたのだ。ガーンダルヴァの婚によって成し、他の案を立てて久しく遅らせてはならぬ。

Verse 187

अमुं गृहाण देवाद्य अस्याः पाणिमनाकुलम् । गांधेर्वेण विवाहेन उपयेमे पितामहः

「神々の中の最勝者よ、ためらうことなく彼女の手を取り給え。ガーンダルヴァの婚によって、かつて祖父（ブラフマー）自らが彼女を娶ったのだ。」

Verse 188

तामवाप्य तदा ब्रह्मा जगादाद्ध्वर्युसत्तमम् । कृता पत्नी मया ह्येषा सदने मे निवेशय

彼女を得たのち、ブラフマーは最勝のアドヴァリュ祭官に告げた。「まことに、わたしは彼女を汝の妻と定めた。わが住まいのうちに彼女を迎え入れよ。」

Verse 189

मृगशृंगधरा बाला क्षौमवस्त्रावगुंठिता । पत्नीशालां तदा नीता ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः

そのとき、鹿の角を戴き、麻布の衣で面を覆った若き乙女は、ヴェーダに通じた祭官たちに導かれて、妻の御殿（パトニーシャーラー）へと連れて行かれた。

Verse 190

औदुंबेरण दंडेन प्रावृतो मृगचर्मणा । महाध्वरे तदा ब्रह्मा धाम्ना स्वेनैव शोभते

鹿皮をまとい、ウドゥンバラの木の杖を携えて、ブラフマーは大いなる供犠の場において、ただ自らの本有の光明によって輝きわたる。

Verse 191

प्रारब्धं च ततो होत्रं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । भृगुणा सहितैः कर्म वेदोक्तं तैः कृतं तदा । तथा युगसहस्रं तु स यज्ञः पुष्करेऽभवत्

そののち、ヴェーダに通暁したバラモンたちが供火の献供（ホートラ）を開始し、ブリグと共に、その時ヴェーダに説かれた祭式の行を成就した。かくしてプシュカラのその祭祀は千ユガにわたり続いた。