Adhyaya 11

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सर्वज्ञेन त्वया प्रोक्तं दैत्यदानवसंगरम् । इदानीं श्रोतुमिच्छामः सुव्रतस्य महात्मनः

聖仙たちは言った。「全知なる御方よ、あなたはダイティヤとダーナヴァの戦いを語ってくださいました。いま私たちは、大いなる魂スヴラタについて聞きたいのです。」

Verse 2

कस्य पुत्रो महाप्राज्ञः कस्य गोत्रसमुद्भवः । किं तपस्तस्य विप्रस्य कथमाराधितो हरिः

その大いなる賢者は誰の子で、いかなるゴートラ（氏族）に生まれたのですか。あのブラーフマナはどのような苦行を行い、いかにしてハリ（ヴィシュヌ）を歓ばせたのですか。

Verse 3

सूत उवाच । कथा प्रज्ञाप्रभावेण पूर्वमेव यथा श्रुता । तथा विप्राः प्रवक्ष्यामि सुव्रतस्य महात्मनः

スータは言った。「ブラーフマナたちよ、この物語がかつて洞察の力によって聞き伝えられたとおりに、私もまた語ろう――大いなる魂スヴラタの物語を。」

Verse 4

चरितं पावनं दिव्यं वैष्णवं श्रेयआवहम् । भवतामग्रतः सर्वं विष्णोश्चैव प्रसादतः

この清らかで神聖なるヴァイシュナヴァの霊妙な物語は、至上の吉祥をもたらす。すべてをあなたがたの前で語ろう――ただ主ヴィシュヌの御恩寵によって。

Verse 5

पूर्वकल्पे महाभागाः सुक्षेत्रे पापनाशने । रेवातीरे सुपुण्ये च तीर्थे वामनसंज्ञके

かつてのカルパに、おお高貴なる人々よ、罪を滅する勝れた聖域にて――レーヴァー河のほとり、そして「ヴァーマナ・ティールタ」と呼ばれる最も霊験あらたかな渡し場にて……

Verse 6

कौशिकस्य कुले जातः सोमशर्मा द्विजोत्तमः । स तु पुत्रविहीनस्तु बहुदुःखसमन्वितः

カウシカの家系に、ソーマシャルマーという最上のバラモンが生まれた。だが彼には子がなく、多くの悲しみに苛まれていた。

Verse 7

दारिद्रेण स दुःखेन सर्वदैवप्रपीडितः । पुत्रोपायं धनस्यापि दिवारात्रौ प्रचिंतयेत्

貧しさの苦しみに常に押し潰され、運命に責め立てられて、彼は昼も夜も、子を得る方途—そして財を得る術—を思い巡らせた。

Verse 8

एकदा तु प्रिया तस्य सुमना नाम सुव्रता । भर्तारं चिंतयोपेतमधोमुखमलक्षयत्

ある時、彼の愛妻—名をスーマナーといい、清らかな誓いを守る女性—は、夫が憂いに沈み、顔を伏せて思い悩んでいるのを見とめた。

Verse 9

समालोक्य तदा कांतं तमुवाच तपस्विनी । दुःखजालैरसंख्यैस्तु तव चित्तं प्रधर्षितम्

そのとき愛しき人を見て、苦行の女は彼に告げた。「あなたの心は数知れぬ悲しみの網に襲われている。」

Verse 10

व्यामोहेन प्रमूढोसि त्यज चिंतां महामते । मम दुःखं समाचक्ष्व स्वस्थो भव सुखं व्रज

迷いによってあなたは惑わされている。大いなる心の人よ、憂いを捨てなさい。私の苦しみを語ってください。心を鎮め、安らかに進みなさい。

Verse 11

नास्ति चिंतासमं दुःखं कायशोषणमेव हि । यश्चिंतां त्यज्य वर्तेत स सुखेन प्रमोदते

憂いに等しい苦しみはない。まことにそれだけが身を枯らす。だが憂いを捨てて生きる者は、安楽のうちに歓喜する。

Verse 12

चिंतायाः कारणं विप्र कथयस्व ममाग्रतः । प्रियावाक्यं समाकर्ण्य सोमशर्माब्रवीत्प्रियाम्

「ブラーフマナよ、私の前で、あなたの憂いの原因を語ってください。」この慈しみの言葉を聞いて、ソーマシャルマーは愛しい人に語り始めた。

Verse 13

सोमशर्मोवाच । इच्छया चिंतितं भद्रे चिंता दुःखस्य कारणम् । तत्सर्वं तु प्रवक्ष्यामि श्रुत्वा चैवावधार्यताम्

ソーマシャルマーは言った。「善き御方よ、欲より生じた憂いは苦の原因である。それをすべて説き明かそう。よく聞き、深く心得なさい。」

Verse 14

न जाने केन पापेन धनहीनोस्मि सुव्रते । तथा पुत्रविहीनश्च एतद्दुःखस्य कारणम्

いかなる罪によってか、徳ある方よ、私は財を失い、また子もなく——これこそが我が悲しみの原因である。

Verse 15

सुमनोवाच । श्रूयतामभिधास्यामि सर्वसंदेहनाशनम् । स्वरूपमुपदेशस्य सर्वविज्ञानदर्शनम्

スマナーは言った。「聞きなさい。あらゆる疑いを滅するもの——教えの真の本質を説こう。それにより一切の知の見通しが得られる。」

Verse 16

लोभः पापस्य बीजं हि मोहो मूलं च तस्य हि । असत्यं तस्य वै स्कंधो माया शाखा सुविस्तरा

貪りはまことに罪の種、迷妄（モーハ）はその根である。虚偽はその幹、そしてマーヤー（幻惑）は広く伸びる枝である。

Verse 17

चिंतामोहौ परित्यज्य अनुवर्तस्व च द्विज । संसारे नास्ति संबंधः केन सार्धं महामते

憂いと迷妄を捨てよ、二度生まれし者よ、そして進め。輪廻の世に永続の縁はない——誰と、偉大なる心の者よ、真の伴侶となり得ようか。

Verse 18

छद्मपाखंडशौर्येर्ष्याः क्रूराः कूटाश्च पापिनः । पक्षिणो मोहवृक्षस्य मायाशाखा समाश्रिताः

残忍にして罪深く、偽りの邪道と、誇る「武勇」と、嫉みとに耽り、狡猾である。迷妄の樹の鳥のごとく、彼らはマーヤー（幻惑）の枝に身を寄せる。

Verse 19

अज्ञानं सुफलं तस्य रसोऽधर्मः फलस्य हि । तृष्णोदकेन संवृद्धाऽश्रद्धा तस्य द्रवः प्रिय

無知はその見映えのよい果実であり、アダルマ（不義）はその果の汁、すなわち精髄である。渇愛の水に養われて、不信は愛すべき流れる樹液となる。

Verse 20

अधर्मः सुरसस्तस्य उत्कटो मधुरायते । यादृशैश्च फलैश्चैव सुफलो लोभपादपः

彼にとってアダルマ（不義）は芳しく、激しく辛いものさえ甘く感じられる。しかも貪欲の樹は、望むままに種々の実を豊かに結ぶ。

Verse 21

अस्यच्छायां समाश्रित्य यो नरः परितुष्यते । फलानि तस्य चाश्नाति सुपक्वानि दिनेदिने

その木陰に身を寄せて満ち足りる者は、日ごとに、よく熟したその実を食する。

Verse 22

फलानां तु रसेनापि अधर्मेण तु पालितः । स संतुष्टो भवेन्मर्त्यः पतनायाभिगच्छति

たとえ人が果の汁だけで命をつないでも、その生計がアダルマ（不義）によって支えられるなら、満足しているようでいて、やがて堕落へと赴く。

Verse 23

तस्माच्चिंतां परित्यज्य पुमांल्लोभं न कारयेत् । धनपुत्रकलत्राणां चिंतामेकां न कारयेत्

ゆえに、思い煩いを捨てて、人は貪りを起こしてはならない。財、子、妻のことにただ一つの思いを固着させ、憂い続けてはならない。

Verse 24

यो हि विद्वान्भवेत्कांत मूर्खाणां पथमेति हि । मूर्खश्चिंतयते नित्यं कथमर्थं ममैव हि

愛しき人よ、たとえ学識ある者であっても、なお愚か者の先頭に数えられることがある。愚者は常にこう思うのだ――「どうすれば富はただ私のものとなるのか」と。

Verse 25

सुभार्यामिह विंदामि कथं पुत्रानहं लभे । एवं चिंतयते नित्यं दिवारात्रौ विमोहितः

「ここで良き妻を得た。では、どうすれば子（とりわけ息子）を授かるのか。」迷いに覆われて、彼は昼も夜も絶えず思い悩む。

Verse 26

क्षणमेकं प्रपश्येत चिंतामध्ये महत्सुखम् । पुनश्चैतन्यमायाति महादुःखेन पीड्यते

憂いの思いのただ中で、ほんの一瞬、大いなる喜びが垣間見えることがある。だが正気が再び戻れば、計り知れぬ悲しみに責め立てられる。

Verse 28

मित्राश्च बांधवाः पुत्राः पितृमातृसभृत्यकाः । संबंधिनो भवंत्येव कलत्राणि तथैव च

友、親族、子ら、父母、そして従者たち――これらは皆「縁ある者」と呼ばれる。配偶者もまた同じである。

Verse 29

सोमशर्मोवाच । संबंधः कीदृशो भद्रे तथा विस्तरतो वद । येन संबंधिनः सर्वे धनपुत्रादिबांधवाः

ソーマシャルマーは言った。「気高き御方よ、縁（つながり）とはいかなる性質のものか。詳しく語ってください。そうすれば、財や子ら、その他の親族など、『縁ある者』と呼ばれるすべてが理解されましょう。」

Verse 30

सुमनोवाच । ऋणसंबंधिनः केचित्केचिन्न्यासापहारकाः । लाभप्रदा भवंत्येके उदासीनास्तथापरे

スマナーは言った。「ある者は負債の縁によって結ばれ、ある者は託された供託物を横領する。ある者は利益をもたらす源となり、またある者は冷然として無関心である。」

Verse 31

भेदैश्चतुर्भिर्जायंते पुत्रमित्रस्त्रियस्तथा । भार्या पिता च माता च भृत्याः स्वजनबांधवाः

四つの差別によって生じるのは、子・友・女であり、また妻、父、母、さらに僕、身内の者、親族である。

Verse 32

स्वेनस्वेन हि जायंते संबंधेन महीतले । न्यासापहारभावेन यस्य येन कृतं भुवि

大地において衆生は、それぞれの縁によってまことに生じる。世においても、人がなしたことは、供託としての誠か、横領としての奪いか、その性に応じて行為者に帰する。

Verse 33

न्यासस्वामी भवेत्पुत्रो गुणवान्रूपवान्भुवि । येनैवापह्रतं न्यासं तस्य गेहे न संशयः

子は供託の正当な主となり、地上において徳高く姿も麗しい。しかも奪われたその供託物は、疑いなく、それを盗んだ者の家にある。

Verse 34

न्यासापहरणाद्दुःखं स दत्वा दारुणं गतः । न्यासस्वामी सुपुत्रोभून्न्यासापहारकस्य च

供託を横領して苛烈な苦しみを与えたゆえに、彼は恐るべき末路に至った。しかも供託の主は善き子を得、供託を奪った者もまた子を得た。

Verse 35

गुणवान्रूपवांश्चैव सर्वलक्षणसंयुतः । भक्तिं तु दर्शयंस्तस्य पुत्रो भूत्वा दिनेदिने

徳と美貌を備え、あらゆる吉祥の相を具して、彼はその者の子となり、日ごとに絶えずその人への信愛（バクティ）を示した。

Verse 36

प्रियवाङ्मधुरो रोगी बहुस्नेहं विदर्शयन् । स्वीयं द्रव्यं समुद्गृह्य प्रीतिमुत्पाद्य चोत्तमाम्

愛らしく甘い言葉を語り、病める者は深い情愛を示しつつ、自らの財を取りまとめ、それによって人々のうちに最上の好意を生じさせた。

Verse 37

यथा येन प्रदत्तं स्यान्न्यासस्य हरणात्पुरा । दुःखमेव महाभाग दारुणं प्राणनाशनम्

大いなる幸いを持つ方よ、誰かが預け置いた託し物をその場所から奪い去るなら、もたらされるのはただ苦しみのみ—命さえ断つほどの苛烈な苦しみである。

Verse 38

तादृशं तस्य सौहृद्यात्पुत्रो भूत्वा महागुणैः । अल्पायुषस्तथा भूत्वा मरणं चोपगच्छति

そのような情愛ゆえに、人は大いなる徳を備えた彼の子として生まれる。だが寿命は短くなり、ついには死に至る。

Verse 39

दुःखं दत्वा प्रयात्येवं भूत्वाभूत्वा पुनःपुनः । यदा हा पुत्रपुत्रेति प्रलापं हि करोति सः

このように悲しみを与えて去り、彼は生じては滅し、幾度も繰り返す。そして「嗚呼、わが子よ、わが孫よ」と叫ぶとき、それはまことに嘆きの言葉にほかならない。

Verse 40

तदा हास्यं करोत्येव कस्य पुत्रो हि कः पिता । अनेनापहृतं न्यासं मदीयस्योपकारणम्

そのとき彼はただ笑う。「結局、誰が誰の子で、誰が誰の父だというのか？」—そう口実して、預けられた信託の品を奪い取り、わが身の「益」のためだと言い張る。

Verse 41

द्रव्यापहरणेनापि न मे प्राणा गताः किल । दुःखेन महता चैव असह्येन च वै पुरा

財を奪われても、わが命の息は去らなかった。だがかつて、甚だ大きく耐え難い悲しみによって、それはほとんど絶えようとした。

Verse 42

तथा दुःखं प्रदत्वाहं द्रव्यमुद्गृह्य चोत्तमम् । गंतास्मि सुभृशं चाद्य कस्याहं सुत ईदृशः

このように苦しみを与え、最上の財を取り上げて、私は今や遠くへ去って行く。いったい私は誰の子で、かくもこのようになったのか。

Verse 43

न चैष मे पिता पुत्रः पूर्वमेव न कस्यचित् । पिशाचत्वं मया दत्तमस्यैवेति दुरात्मनः

彼は我が父でも子でもない。以前から誰のものでもなかった。この邪悪な者そのものに、ピシャーチャ（piśāca、屍食鬼）の境涯を私は授けた。

Verse 44

एवमुक्त्वा प्रयात्येवं तं प्रहस्य पुनःपुनः । प्रयात्यनेन मार्गेण दुःखं दत्वा सुदारुणम्

そう言い終えると、彼はそのように立ち去り、幾度も彼を嘲り笑う。そして同じ道を進みつつ、きわめて凄惨な苦しみを与え続ける。

Verse 45

एवं न्यासं समुद्धर्तुः पुत्राः कांत भवंति वै । संसारे दुःखबहुला दृश्यंते यत्रतत्र च

かくして、預けられた信託を奪い取る者の子らは、まことに哀れな者となる。この世において彼らはあちこちに見られ、苦しみに満ちている。

Verse 46

ऋणसंबंधिनः पुत्रान्प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः

汝の面前において、（負債の返済に）関わる子らについて、我は説き明かそう。