Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

Kārtika-Māhātmya

The Greatness of Kārtika

काले कालविदां श्रेष्ठः संप्राप्तः कार्तिकः शुभः । निद्राछेदकरो विष्णोः स मासः पुण्यदायकः ॥ १६ ॥

kāle kālavidāṃ śreṣṭhaḥ saṃprāptaḥ kārtikaḥ śubhaḥ | nidrāchedakaro viṣṇoḥ sa māsaḥ puṇyadāyakaḥ || 16 ||

季節と聖なる時のうち、時法を知る者にとって最勝なる吉祥の月カーリティカが到来した。これは主ヴィシュヌの眠りを断ち、功徳(プンニャ)を授ける月である。

कालेin time/at the proper time
काले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
कालविदाम्of the knowers of time
कालविदाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootकालविद् (प्रातिपदिक)
Formसमास: काल + विद् (उपपद-तत्पुरुषः), पुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन
श्रेष्ठःbest/excellent
श्रेष्ठः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootश्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘कार्तिकः’ इति विशेषण
संप्राप्तःhas arrived/has come
संप्राप्तः:
Kriyā (क्रिया/भाव)
TypeVerb
Rootसम् + प्र + आप् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘आगतः/प्राप्तः’ अर्थे
कार्तिकःthe month Kārtika
कार्तिकः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकार्तिक (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
शुभःauspicious
शुभः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुभ (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘कार्तिकः’ इति विशेषण
निद्राछेदकरःsleep-dispelling (one who cuts sleep)
निद्राछेदकरः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootनिद्रा + छेद + कर (प्रातिपदिक)
Formसमास: निद्रा-छेद-कर (षष्ठी/कर्मधारय-तत्पुरुषप्राय), पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘मासः’ इति विशेषण
विष्णोःof Viṣṇu
विष्णोः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
सःthat/he (i.e., that month)
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
मासःmonth
मासः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमास (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
पुण्यदायकःbestower of merit
पुण्यदायकः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपुण्य + दायक (प्रातिपदिक)
Formसमास: पुण्य-दायक (षष्ठी-तत्पुरुषः), पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘मासः’ इति विशेषण

Narada (teaching within the Uttara-Bhaga māhātmya narrative; speaker attribution follows the common Narada–Sanatkumāra dialogue frame in the Purāṇa)

Vrata: Kārtika-vrata (implicit month-mahātmya context)

Primary Rasa: bhakti

Secondary Rasa: adbhuta

V
Vishnu
K
Kartika (month)

FAQs

It declares Kārtika as the foremost sacred month, uniquely powerful for generating puṇya, and highlights it as a prime period for intensified Viṣṇu-centered devotion and observances.

By linking Kārtika directly to Viṣṇu and calling it merit-giving, the verse points to time-based bhakti—worship, vows, and disciplines performed in Kārtika—as especially fruitful for spiritual progress.

It implicitly emphasizes kāla-jñāna (sacred calendrics/auspicious timing), a practical discipline aligned with Jyotiṣa (Vedāṅga astrology/astronomy) used to recognize and prioritize spiritually potent periods like Kārtika.