Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 6

Hayagrīva-pūjā-vyākhyāna

Worship Procedure and Mantra-Siddhi of Hayagrīva

Devanagari script

मुक्तागौरं रत्नभूषं चन्द्रस्थं भृङ्गसन्निभैः । अलकैर्विलसद्वक्त्रं कुम्भं शुद्धांबुपूरितम् ॥ ६ ॥

Transliteration

muktāgauraṃ ratnabhūṣaṃ candrasthaṃ bhṛṅgasannibhaiḥ | alakairvilasadvaktraṃ kumbhaṃ śuddhāṃbupūritam || 6 ||

Translation

真珠のように白く、宝玉で飾られ、月の印を帯び、蜂のごとく黒い巻き毛が面貌をいよいよ麗しくする水壺が、清浄なる水で満たされていた。

Word by Word

• मुक्ता-गौरम्: pearl-white
• मुक्ता-गौरम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: मुक्ता (प्रातिपदिक) + गौर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; कर्मधारय-समास (muktā iva gauraḥ)

• रत्न-भूषम्: adorned with jewels
• रत्न-भूषम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: रत्न (प्रातिपदिक) + भूष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (रत्नैः भूषितम्/रत्नभूषणयुक्तम्)

• चन्द्र-स्थम्: placed on/at the moon
• चन्द्र-स्थम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: चन्द्र (प्रातिपदिक) + स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सप्तमी-तत्पुरुष (चन्द्रे स्थितम्)

• भृङ्ग-सन्निभैः: with (locks) resembling bees
• भृङ्ग-सन्निभैः: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: भृङ्ग (प्रातिपदिक) + सन्निभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन; उपमान-तत्पुरुष (भृङ्गवत् सन्निभ)

• अलकैः: with curls/locks of hair
• अलकैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: अलक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन

• विलसत्-वक्त्रम्: having a shining face
• विलसत्-वक्त्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: विलसत् (कृदन्त; √विलस् धातु) + वक्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारय (विलसत् वक्त्रम् यस्य)

• कुम्भम्: a pot
• कुम्भम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कुम्भ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• शुद्ध-अम्बु-पूरितम्: filled with pure water
• शुद्ध-अम्बु-पूरितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: शुद्ध (प्रातिपदिक) + अम्बु (प्रातिपदिक) + पूरित (कृदन्त; √पूर् धातु, क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (शुद्धेन अम्बुना पूरितम्)

Speaker

Narada (within the Narada–Sanatkumara dialogue frame)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhakti

Characters & Entities

• Chandra (moon)

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It emphasizes śauca (purity) and maṅgala-lakṣaṇa (auspicious features) in ritual practice: the kumbha filled with pure water becomes a sacred support for worship and consecration.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Bhakti is expressed through careful, reverent upacāra—offering the best and purest materials. The beautifully prepared kumbha reflects devotion made tangible through disciplined worship.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

It highlights ritual procedure and material specification—how to prepare a kalaśa/kumbha with purity and auspicious markings—an applied, technical aspect aligned with Vedanga-style precision in rites.